آمبولی ریه (Pulmonary Embolism - PE) به معنای انسداد درخت سرخرگ ریوی توسط لخته خون (ترومبوس) است که در بیشتر موارد از ترومبوز ورید عمقی (Deep Vein Thrombosis - DVT) در اندام‌های تحتانی یا لگن سرچشمه می‌گیرد1,2. این عارضه پس از سکته قلبی و مغزی، سومین علت شایع مرگ‌ومیر قلبی عروقی حاد به شمار می‌رود1.
تظاهرات بالینی (Clinical Presentation)
علائم بالینی آمبولی ریه بسیار متنوع است و از تنگی نفس خفیف تا شوک انسدادی متغیر می‌باشد.
| دسته‌بندی بالینی | علائم و نشانه‌های اصلی |
|---|---|
| علائم شایع (Common Symptoms) | تنگی نفس با شروع ناگهانی (۷۵ تا ۸۵ درصد)، درد پلورتیک قفسه سینه (۴۰ تا ۶۵ درصد)، سرفه، هموپتیزی (خلط خونی)، و پیش‌سنگکوپ یا سنگکوپ1. |
| آمبولی ریه ماسیو / پرخطر (Massive / High-Risk PE) | افت پایدار فشار خون سیستولیک (زیر ۹۰ میلی‌متر جیوه یا افت مساوی/بیشتر از ۴۰ میلی‌متر جیوه به مدت بیش از ۱۵ دقیقه)، شوک انسدادی، یا ایست قلبی با فعالیت الکتریکی بدون پالس (PEA)1. |
بررسی‌ها و اقدامات تشخیصی (Investigations)
تشخیص قطعی آمبولی ریه نیازمند ترکیب ارزیابی بالینی، تست‌های آزمایشگاهی و تصویربرداری پیشرفته است.
ارزیابی احتمال بالینی (Pre-test Probability): استفاده از نمره ولز (Wells Score) یا نمره تجدیدنظر شده ژنو برای دسته‌بندی بیماران به دو دسته «آمبولی بعید» و «آمبولی محتمل»1,2.
آزمایش دی‌دایمر (D-dimer): دارای ارزش اخباری منفی بالا در بیماران با احتمال کم یا متوسط؛ استفاده از آستانه تعدیل‌شده بر اساس سن (سن ضربدر ۱۰ میکروگرم بر لیتر در افراد بالای ۵۰ سال) اختصاصیت تست را بدون کاهش حساسیت افزایش می‌دهد1.
نوار قلب (Electrocardiography - ECG): تاکیکاردی سینوسی شایع‌ترین یافته است. الگوهای فشار بطن راست شامل معکوس شدن موج T در لیدهای V1 تا V4، بلوک شاخه‌ای راست (RBBB)، و الگوی کلاسیک S1Q3T3 می‌باشند1.
آنژیوگرافی ریوی با سی‌تی اسکن (CTPA): تست استاندارد طلایی (Gold Standard) انتخابی؛ وجود نقص پرشدگی داخل لوله‌ای در سرخرگ‌های ریوی اصلی (آمبولی زین اسبی یا Saddle embolus)، لوبار یا سگمنتال را نشان می‌دهد1,2.
اسکن تهویه-پرفیوژن (V/Q Scan): روش ترجیحی در دوران بارداری یا در بیماران با نارسایی شدید کلیوی در صورت نرمال بودن رادیوگرافی قفسه سینه1.
مدیریت بالینی و مراقبت‌های پرستاری (Management & Nursing Care)
درمان و پایش بیمار به پایداری همودینامیک و میزان ریسک خطر بستگی دارد.
موارد کم‌خطر و متوسط (Low- and Intermediate-Risk PE): داروهای ضد انعقاد خوراکی مستقیم (DOACs) مانند آپیکسابان (Apixaban با دوز ۱۰ میلی‌گرم دو بار در روز به مدت ۷ روز و سپس ۵ میلی‌گرم دو بار در روز) یا ریواروکسابان به عنوان خط اول درمان ترجیح داده می‌شوند1,2. هپارین با وزن مولکولی پایین (LMWH) در دوران بارداری و بدخیمی‌های فعال گوارشی یا ادراری تناسلی ترجیح داده می‌شود1,2.
موارد پرخطر و ماسیو (High-Risk Massive PE): تجویز فوری هپارین بدون تفکیک (UFH) همراه با ترومبولیز سیستمیک (مانند آلتپلاز Alteplase با دوز ۱۰۰ میلی‌گرم وریدی) یا آمبولکتومی جراحی/کاتتر در صورت وجود موارد منع مصرف ترومبولیز1.
پارامترهای مراقبت پرستاری و پایش بالینی: کنترل مداوم علائم حیاتی (فشار خون، تعداد ضربان قلب، اشباع اکسیژن خون سیاهرگی/سرخرگی SpO2)، پایش علائم خونریزی (به ویژه گوارشی و ادراری)، تنظیم دقیق پمپ انفوزیون هپارین یا ترومبولیتیک، ارزیابی وضعیت هوشیاری و پرفیوژن محیطی، و آموزش بیمار در خصوص علائم هشدار دهنده بازگشت تنگی نفس یا درد قفسه سینه.