Οξεία περικαρδίτιδα (Acute pericarditis) ορίζεται ως το οξέος τύπου φλεγμονώδες σύνδρομο του περικαρδίου (pericardium), το οποίο ευθύνεται για περίπου το 5% των επισκέψεων στα τμήματα επειγόντων περιστατικών λόγω μη ισχαιμικού θωρακικού άλγους 1,2. Η κλινική διάγνωση τεκμηριώνεται βάσει των κριτηρίων της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας (European Society of Cardiology - ESC), ενώ η θεραπευτική προσέγγιση πρώτης γραμμής περιλαμβάνει τη χορήγηση κολχικίνης (colchicine) σε συνδυασμό με ασπιρίνη ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ) για την αποφυγή υποτροπών 1,3.
Επιδημιολογία (Epidemiology)
Η πάθηση εμφανίζεται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, με μεγαλύτερη συχνότητα σε άνδρες ηλικίας 16–65 ετών 1,2. Χωρίς τη χορήγηση κολχικίνης, ποσοστό 15–30% των ασθενών παρουσιάζει υποτροπιάζουσα περικαρδίτιδα εντός 18 μηνών 3.
Αιτιολογία (Aetiology)
Στις ανεπτυγμένες χώρες, το 80–90% των περιπτώσεων είναι ιδιοπαθούς ή εικάζεται ότι έχουν ιική αιτιολογία 1,2:
Λοιμώδης (Infectious): ιοί (κοξασκιόι, εχοϊοί, αδενοιός, SARS-CoV-2, HIV), βακτήρια (Mycobacterium tuberculosis — βασική αιτία σε ενδημικές περιοχές), μύκητες.
Αυτοάνοση και μετακαρδιακή βλάβη (Autoimmune and post-cardiac injury): συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (Systemic Lupus Erythematosus - SLE), ρευματοειδής αρθρίτιδα, σύνδρομο Dressler (Dressler syndrome) μετά από έμφραγμα μυοκαρδίου, σύνδρομο μετά από περικαρδιοτομή 1.
Μεταβολική (Metabolic): ουραιμική περικαρδίτιδα σε προχωρημένη χρόνια νεφρική νόσο, μυξοίδημα.
Νεοπλασματική (Neoplastic): μεταστάσεις καρκίνου πνεύμονα ή μαστού, λέμφωμα.
Κλινική εικόνα (Clinical presentation)
Σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας (ESC guidelines), για τη διάγνωση της οξείας περικαρδίτιδας απαιτείται η συνύπαρξη τουλάχιστον 2 από τα 4 ακόλουθα κριτήρια 1:
Περικαρδιακό θωρακικό άλγος (Pericarditic chest pain) (>85–90% των περιπτώσεων): οξύ, πλευριτικό, οπισθοsternικό άλγος που αντανακλά στην κορυφή του τραπεζοειδούς μυός (λόγω του φρενικού νεύρου) και βελτιώνεται με την όρθια στάση και την κλίση του κορμού προς τα εμπρός.
Περικαρδιακός τριγμός (Pericardial friction rub) (<33% των περιπτώσεων): υψηλόσυχνός, τριφασικός ήχος ακρόασης που εντοπίζεται καλύτερα στο αριστερό κάτω στερνικό όριο με τον ασθενή σκμμένο μπροστά κατά την εκπνοή.
Χαρακτηριστικές ηλεκτροκαρδιογραφικές μεταβολές (Characteristic ECG changes) (έως 60% των περιπτώσεων): νέα διάχυτη ανάσπαση του τμήματος ST ή/και κατάπτωση του διαστήματος PR.
Περικαρδιακή συλλογή (Pericardial effusion) (έως 60% των περιπτώσεων): νέα ή επιδεινούμενη συλλογή υγρού στο διαθωρακικό υπερηχοκαρδιογράφημα.
Διαγνωστικός έλεγχος (Investigations)
Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ECG)
Το τυπικό 12-αποδοτικό ΗΚΓ εξελίσσεται διαδοχικά σε τέσσερα στάδια 1,2:
Στάδιο 1 (ώρες έως ημέρες): διάχυτη κοίλη ανάσπαση ST ("σε σχήμα σέλας") και κατάπτωση PR στα άκρα και τις προκλάσεις, με αμοιβαία κατάπτωση ST και ανάσπαση PR στην απαγωγή aVR (και V1), καθώς και παρουσία του σημείου Spodick (Spodick sign) (καθοδική κλίση του τμήματος TP).
Στάδιο 2 (1–2 εβδομάδες): αποκατάσταση των διαστημάτων ST και PR στα φυσιολογικά επίπεδα με ισοπέδωση των κυμάτων Τ.
Στάδιο 3 (2–3 εβδομάδες): διάχυτη αναστροφή των κυμάτων Τ (η οποία συμβαίνει αποκλειστικά μετά την επανένταξη του ST στη γραμμή βάσης, σε αντίθεση με το έμφραγμα μυοκαρδίου).
Στάδιο 4 (εβδομάδες έως μήνες): επιστροφή στο φυσιολογικό βασικό ΗΚΓ.
Εργαστηριακός έλεγχος (Laboratory)
Δείκτες φλεγμονής (Inflammatory markers): αυξημένη C-αντιδρώσα πρωτεΐνη (CRP), ταχύτητα καθίζησης ερυθρών (TKE/ESR) και λευκοκύττωση, οι οποίες επιβεβαιώνουν τη διάγνωση και καθοδηγούν τη διάρκεια της θεραπείας 1.
Καρδιακή τροπονίνη (Cardiac troponin): ήπια αυξημένη σε 20–30% των ασθενών, γεγονός που υποδηλώνει ταυτόχρονη φλεγμονή του επικαρδιακού μυοκαρδίου (μυοπερικαρδίτιδα - myopericarditis) 1,2.
Απεικονιστικός έλεγχος (Imaging)
Διαθωρακικό υπερηχοκαρδιογράφημα (Transthoracic Echocardiography - TTE): συνιστάται σε όλους τους ασθενείς για τον ποσοτικό προσδιορισμό του περικαρδιακού υγρού και τον αποκλεισμό καρδιακού επιπωματισμού (cardiac tamponade) (διαστολική κατάπτωση της δεξιάς κοιλίας, συστολική κατάπτωση του δεξιού κόλπου, διάταση κάτω κοίλης φλέβας) 1.
Μαγνητική τομογραφία καρδιάς (Cardiac MRI - CMR): αναδεικνύει περιφερική πάχυνση του περικαρδίου (>3 mm), οίδημα με ακολουθίες T2-STIR και όψιμη ενίσχυση με γαδολίνιο (Late Gadolinium Enhancement - LGE).
| Χαρακτηριστικό | Οξεία περικαρδίτιδα (Acute Pericarditis) | Οξύ Έμφραγμα Μυοκαρδίου - STEMI |
|---|---|---|
| Μορφολογία ST | Διάχυτη, κοίλη προς τα άνω ("σε σχήμα σέλας") | Εντοπισμένη, κυρτή προς τα άνω ("tombstone") |
| Κατάπτωση PR | Συχνά παρούσα σε πολλαπλές απαγωγές | Απών |
| Αμοιβαία μεταβολή | Μόνο στην απαγωγή aVR (και V1) | Εμφανής σε πολλαπλές αντίθετες απαγωγές |
Διαχείριση και νοσηλευτική παρακολούθηση (Management)
Φαρμακευτική αγωγή πρώτης γραμμής (First-line medical therapy): χορήγηση υψηλών δόσεων ασπιρίνης (750–1000 mg από το στόμα κάθε 8 ώρες) ή ιβουπροφαίνης (600 mg από το στόμα κάθε 8 ώρες) με ταυτόχρονη γαστροπροστασία για 1–2 εβδομάδες, σε συνδυασμό με χαμηλή δόση κολχικίνης (0.5 mg άπαξ ημερησίως εάν σωματικό βάρος <70 kg ή 0.5 mg δις ημερησίως εάν ≥70 kg) επί 3 μήνες, αγωγή που μειώνει στο ήμισυ τις υποτροπές 1,3.
Περιορισμός φυσικής δραστηριότητας (Exercise restriction): αποφυγή κοπιαστικής άσκησης μέχρι την υποχώρηση των συμπτωμάτων και την ομαλοποίηση της CRP, του ΗΚΓ και του υπερηχοκαρδιογραφήματος (τουλάχιστον 3 μήνες για αθλητές αγωνιστικού αθλητισμού) 1.
Κορτικοστεροειδή (Corticosteroids): χορηγούνται αποκλειστικά σε ασθενείς με απόλυτη αντένδειξη για ΜΣΑΦ/κολχικίνη ή σε ειδικές αυτοάνοσες ενδείξεις, καθώς η πρώιμη έναρξη κορτιζόνης αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο υποτροπής 1,3.
Νοσηλευτικές παράμετροι και παρακολούθηση κλινικής κατάστασης (Nursing & monitoring): συστηματικός έλεγχος ζωτικών σημείων (αρτηριακή πίεση, καρδιακή συχνότητα, κορεσμός οξυγόνου), στενή καταγραφή του θωρακικού άλγους με κλίμακα πόνου, παρακολούθηση της νεφρικής λειτουργίας (ουρία, κρεατινίνη ορού) λόγω της λήψης ΜΣΑΦ, και ενθάρρυνση της θέσης ανάπαυσης με κλίση του κορμού προς τα εμπρός για την ανακούφιση του ασθενούς. Αναγνώριση σημείων συναγερμού (red flags) όπως δύσπνοια, ταχυκαρδία ή πτώση πίεσης που παραπέμπουν σε επιπωματισμό.
Διαφορική διάγνωση (Differential diagnosis)
Οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου με ανάσπαση ST (STEMI): κυρτή ("tombstone") ανάσπαση ST εντοπισμένη σε συγκεκριμένη στεφανιαία περιοχή, αμοιβαίες καταπτώσεις ST σε άλλες απαγωγές εκτός των aVR/V1, και απουσία κατάπτωσης PR 1,2.
Καλοήθης πρώιμη επαναπόλωση (Benign early repolarisation): μέγιστη ανάσπαση ST στις προκλάσεις V2–V5 με εγκοπή στο σημείο J ("fish-hook" εμφάνιση), λόγος ST/T <0.25 στην απαγωγή V6 και απουσία εξελικτικών μεταβολών.
Πνευμονική εμβολή (Pulmonary embolism): πλευριτικό θωρακικό άλγος συνοδευόμενο από ταχυκαρδία, υποξία και ΗΚΓ ευρηματικό επιβάρυνσης της δεξιάς καρδιάς.
