ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ (Diabetic Ketoacidosis - DKA) એ ડાયાબિટીસ મેલિટસ (Diabetes Mellitus) ની એક તીવ્ર અને જીવન માટે જોખમી મેટાબોલિક કટોકટી છે. આ સ્થિતિ લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધવું (Hyperglycaemia), કીટોન બોડીઝનું નિર્માણ (Ketonaemia), અને હાઈ એનાયન ગેપ મેટાબોલિક એસિડોસિસ (High Anion Gap Metabolic Acidosis) ની ત્રિપુટી દ્વારા વર્ગીકૃત થાય છે, જે ઇન્સ્યુલિનની સંપૂર્ણ કે સાપેક્ષ ઉણપ અને વિરોધી હૉર્મોન્સના વધારાને કારણે થાય છે 1,2.
નિદાનના માપદંડો (Diagnostic Criteria - UK JBDS Guidelines)
ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ (DKA) નું નિદાન સ્થાપિત કરવા માટે નીચેના ત્રણેય માપદંડો હાજર હોવા જરૂરી છે 1:
| બાયોકેમિકલ ઘટક (Biochemical Component) | નિદાન માપદંડ (Diagnostic Threshold) |
|---|---|
| કીટોનેમિયા (Ketonaemia) | બ્લડ બીટા-હાઇડ્રોક્સિબ્યુટ્રેટ ≥3.0 mmol/L (અથવા પેશાબમાં નોંધપાત્ર કીટોનuria >2+) 1 |
| હાઇપરગ્લાયકેમિઆ (Hyperglycaemia) | બ્લડ ગ્લુકોઝ >11.0 mmol/L (200 mg/dL) અથવા અગાઉથી જાણીતો ડાયાબિટીસ (નોંધ: SGLT2 ઇનહિબિટર્સ અને ગર્ભાવસ્થામાં યુગ્લૈસેમિક ડીકેએ (Euglycaemic DKA) થઈ શકે છે) 1,2 |
| એસિડેમિયા (Acidaemia) | વેનસ બાયકાર્બોનેટ (HCO3-) <15.0 mmol/L અને/અથવા વેનસ pH <7.3 1 |
ક્લિનિકલ લક્ષણો અને ચિહ્નો (Clinical Presentation)
દર્દીઓમાં સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના ચિહ્નો અને લક્ષણો જોવા મળે છે:
- પોલ્યુરિયા અને પોલિડિપ્સિયા (Polyuria and Polydipsia): વારંવાર પેશાબ થવો અને ખૂબ તરસ લાગવી.
- નિર્જલીકરણ (Profound Dehydration): ત્વચા અને શ્લેષ્મ પટલ (Mucous membranes) સુકાઈ જવા.
- જઠરાંત્રિય લક્ષણો: ઉબકા, ઉલટી (Nausea and Vomiting) અને પેટમાં સામાન્ય દુખાવો.
- કુસમાઉલ શ્વાસોચ્છવાસ (Kussmaul Respiration): મેટાબોલિક એસિડોસિસની ભરપાઈ કરવા માટે ઊંડા અને હાંફતા શ્વાસોચ્છવાસ લેવા.
- એસીટોનની ગંધ (Acetone Breath Odour): શ્વાસમાં સફરજન કે ફળ જેવી મીઠી એસીટોનની ગંધ આવવી.
વ્યવસ્થાપન અને સારવાર (Management - UK JBDS Protocol)
દર્દીની સ્થિતિ સ્થિર કરવા અને જટિલતાઓ અટકાવવા માટે નીચે પ્રમાણે તબીબી વ્યવસ્થાપન કરવું જરૂરી છે:
- 1. પ્રવાહી પુનર્જીવન (Fluid Resuscitation): પરિભ્રમણનું કદ (Circulating volume) પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે 0.9% સોડિયમ ક્લોરાઇડ (0.9% NaCl) આપો (સરેરાશ પ્રવાહીની ખાધ 100 mL/kg હોય છે). જ્યારે બ્લડ ગ્લુકોઝ 14.0 mmol/L થી નીચે જાય, ત્યારે કીટોન ક્લિયરન્સ માટે ફિક્સ્ડ-રેટ ઇન્સ્યુલિન ચાલુ રાખી શકાય તે માટે 125 mL/hr ના દરે 10% ઇન્ટ્રાવેનસ ગ્લુકોઝ સાથે 0.9% NaCl ઉમેરો 1.
- 2. ફિક્સ્ડ-રેટ ઇન્ટ્રાવેનસ ઇન્સ્યુલિન ઇન્ફ્યુઝન (FRIII): સોલ્યુબલ હ્યુમન ઇન્સ્યુલિન 0.1 units/kg/hour ના દરે આપો. દર્દીનું સામાન્ય લૉંગ-એક્ટિંગ બેસલ ઇન્સ્યુલિન સબક્યુટેનીયસ (Subcutaneous) માર્ગે ચાલુ રાખો 1,2.
- 3. પોટેશિયમ રિપ્લેસમેન્ટ (Potassium Replacement): ઇન્સ્યુલિન પોટેશિયમને કોષોની અંદર ધકેલે છે. જો સીરમ K+ >5.5 mmol/L હોય તો પોટેશિયમ ન આપો; જો સીરમ K+ 3.5–5.5 mmol/L હોય તો 40 mmol/L KCl ઉમેરો; અને જો પ્રારંભિક K+ <3.5 mmol/L હોય તો K+ સુધારે ત્યાં સુધી ઇન્સ્યુલિન આપવાનું મુલતવી રાખો 1.
ક્લિનિકલ મોનિટરિંગ અને સાવચેતીઓ (Clinical Monitoring & Nursing Care)
સારવાર દરમિયાન દર્દીના વાઇટલ સાઇન્સ (Vital signs), કેપિલરી બ્લડ ગ્લુકોઝ દર કલાકે અને વેનસ બ્લડ ગ્લુકોઝ/ગૅસ દર 4 કલાકે નિયમિતપણે તપાસવા જરૂરી છે. નર્વસ સિસ્ટમની સ્થિતિ (Glasgow Coma Scale - GCS) પર સતત નજર રાખો જેથી સેરેબ્રલ એડીમા (Cerebral Oedema) ના લક્ષણો વહેલી તકે પકડી શકાય.
બોર્ડ એઝામ પર્લ્સ (Board Exam Pearls)
- પોટેશિયમ બિફોર ઇન્સ્યુલિન રૂલ (Potassium Before Insulin Rule): DKA માં કુલ શરીરનું પોટેશિયમ ગંભીર રીતે ઘટી ગયેલું હોય છે, પરંતુ એસિડોસિસ અને ઇન્સ્યુલિનની ઉણપને કારણે પ્રારંભિક સીરમ K+ સામાન્ય કે ઉચ્ચ દેખાઈ શકે છે. જો સીરમ K+ <3.5 mmol/L હોય તો ક્યારેય IV ઇન્સ્યુલિન શરૂ ન કરો — ઘાતક હાઇપોકલેમિક કાર્ડિયાક એરિથમિયા (Hypokalaemic Cardiac Arrhythmias) અટકાવવા માટે પહેલા પોટેશિયમ રિપ્લેસમેન્ટ કરો!
- યુગ્લૈસેમિક ડીકેએ (Euglycaemic DKA - SGLT2 Inhibitors): SGLT2 ઇનહિબિટર્સ (-flozins: Empagliflozin, Dapagliflozin, Canagliflozin) લેતા દર્દીઓ અથવા સગર્ભા સ્ત્રીઓમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ સામાન્ય (<11–14 mmol/L) હોવા છતાં ગંભીર કીટોએસિડોસિસ (કીટોન્સ ≥3.0 mmol/L, pH <7.3) થઈ શકે છે. SGLT2 ઇનહિબિટર લેતી કોઈપણ અસ્વસ્થ વ્યક્તિમાં હંમેશાં બ્લડ કીટોન્સ ચોક્કસ તપાસો!
