પ્રી-એક્લેમ્પસિયા (Pre-eclampsia) એ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થતી એક વિશિષ્ટ મલ્ટીસિસ્ટમ હાયપરટેન્સિવ ડિસઓર્ડર છે, જે ગર્ભાવસ્થાના 20 અઠવાડિયા પછી નવા હાયપરટેન્સિવ બ્લડ પ્રેશર (સિસ્ટોલિક BP ≥140 mmHg અથવા ડાયાસ્ટોલિક BP ≥90 mmHg બે અલગ-અલગ સમયે) સાથે નોંધપાત્ર પ્રોટીન્યુરિયા અથવા મેટરનલ એન્ડ-ઓર્ગન ડિસઓર્ડર તરીકે દેખાય છે 1,2. એક્લેમ્પસિયા (Eclampsia) એ પ્રી-એક્લેમ્પસિયાના દર્દીઓમાં થતી સામાન્ય જનરલાઈઝ્ડ ટોનિક-ક્લોનિક ખેંચ અથવા કોમાની સ્થિતિ છે 1,2.

૧. ઇટીઓલોજી અને રિસ્ક ફેક્ટર્સ (Etiology & Risk Factors - NICE NG133 / ACOG)

  • હાઈ-રિસ્ક ફેક્ટર્સ (≥1 પરિબળ હોય તો 12 અઠવાડિયાથી લો-ડોઝ એસ્પિરિન 75–150 mg OD શરૂ કરવી) 1,2:
    • અગાઉની ગર્ભાવસ્થામાં હાયપરટેન્સિવ ડિસીઝ (અગાઉનું પ્રી-એક્લેમ્પસિયા કે HELLP સિન્ડ્રોમ).
    • ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD), ક્રોનિક હાયપરટેન્સિવ બ્લડ પ્રેશર, ટાઈપ 1 અથવા ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ મેલિટસ.
    • ઓટોઇમ્યુન ડિસીઝ: સિસ્ટેમિક લ્યુપસ એરિથમેટોસસ (SLE) અથવા એન્ટિફોસ્ફોલિપિડ સિન્ડ્રોમ (APS).
  • મોડરેટ-રિસ્ક ફેક્ટર્સ (≥2 પરિબળો હોય તો 12 અઠવાડિયાથી લો-ડોઝ એસ્પિરિન શરૂ કરવી):
    • નલિપેરીટી (પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા), માતાની ઉંમર ≥40 વર્ષ, બે ગર્ભાવસ્થા વચ્ચેનું અંતર >10 વર્ષ, ગર્ભાવસ્થા પહેલાં BMI ≥35 kg/m², પ્રી-એક્લેમ્પસિયાનો પારિવારિક ઇતિહાસ, અથવા મલ્ટિફેટલ ગર્ભાવસ્થા (જુડવા બાળકો).

૨. પેથોજિનેસીસ (Pathophysiology)

સામાન્ય પ્લેસેન્ટેશનમાં, ફીટલ સાયટોટ્રોફોબ્લાસ્ટ્સ માતાની સર્પિલ ધમનીઓ પર હુમલો કરી તેને ઓછી રેઝિસ્ટન્સવાળી રક્તવાહિનીઓમાં ફેરવે છે. પ્રી-એક્લેમ્પસિયામાં અપૂર્ણ ટ્રોફોબ્લાસ્ટ ઇન્વેઝનને કારણે પ્લેસેન્ટલ હાઇપોક્સિયા સર્જાય છે, જેનાથી સોર્લ્યુબલ fms-like ટાયરોસિન કિનાઝ-1 (sFlt-1) અને સોર્લ્યુબલ એન્ડોગ્લિન (sEng) જેવા એન્ટિ-એન્જિયોજેનિક ફેક્ટર્સ મુક્ત થાય છે 1,2. આના પરિણામે પ્રણાલીગત માતૃગર્ભ એન્ડોથેલિયલ ડિસફંક્શન અને વેસોકોન્સ્ટ્રિક્શન થાય છે.

પ્રી-એક્લેમ્પસિયા અને```html <!-- TITLE: પ્રી-એક્લેમ્પસિયા અને એક્લેમ્પસિયા (Pre-eclampsia and eclampsia) 1 અપૂર્ણ ટ્રોફોબ્લાસ્ટ ઇન્વેઝન સર્પિલ ધમનીઓ સાંકડી રહે છે અને હાઇપોક્સિયા ઉત્પન્ન કરે છે. 2 એન્જિયોજેનિક અસંતુલન sFlt-1 અને sEng વધે છે જ્યારે VEGF અને PlGF ઘટે છે. 3 એન્ડોથેલિયલ ડિસફંક્શન વેસોકોન્સ્ટ્રિક્શન, કેપિલરી લીક અને પ્લેટલેટ એક્ટિવેશન થાય છે. 4 ક્લિનિકલ મેનિફેસ્ટેશન નવું હાયપરટેન્સિવ બ્લડ પ્રેશર, પ્રોટીન્યુરિયા અને ગંભીર લક્ષણો.

૩. ક્લિનિકલ પ્રેઝન્ટેશન અને ગંભીર લક્ષણો (Clinical Presentation & Severe Features)

  • માઇલ્ડ-ટુ-મોડરેટ પ્રી-એક્લેમ્પસિયા: ઘણીવાર એસિમ્પટમેટિક હોય છે અને રૂટીન એન્ટિનૅટલ તપાસ દરમિયાન શોધી કાઢવામાં આવે છે.
  • ગંભીર લક્ષણો (Severe Features / Impending Eclampsia Red Flags) 1,2:
    • ગંભીર હાયપરટેન્શન: સિસ્ટોલિક BP ≥160 mmHg અથવા ડાયાસ્ટોલિક BP ≥110 mmHg.
    • ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો: ગંભીર માથાનો દુખાવો, વિઝ્યુઅલ સ્કોટોમા (આંખો આગળ અંધારા કે ચમકારા), અને હાઇપરરેફ્લેક્સિયા.
    • હેપેટિક લક્ષણો: જમણા ઉપરના પેટમાં (RUQ) તીવ્ર દુખાવો.
    • કાર્ડિયોરેસ્પિરેટરી લક્ષણો: એક્યુટ પલ્મોનરી એડીમા (હંમેશાં IV પ્રવાહી પ્રતિબંધિત રાખવું ≤80 mL/hr!).

૪. ડાયગ્નોસ્ટિક વર્કઅપ (Diagnostic Workup & Interpretation)

તપાસ (Investigation) ડાયગ્નોસ્ટિક થ્રેશોલ્ડ અને ક્લિનિકલ અર્થઘટન
સ્પોટ યુરિન પ્રોટીન:ક્રિએટિનાઇન રેશિયો (PCR) ≥30 mg/mmol (≥0.3 mg/mg) અથવા 24-કલાક યુરિન પ્રોટીન ≥300 mg/24h નોંધપાત્ર પ્રોટીન્યુરિયાની પુષ્ટિ કરે છે.
sFlt-1 : PlGF રેશિયો / PlGF એસે PlGF <100 pg/mL અથવા sFlt-1:PlGF રેશિયો >38 પ્રી-એક્લેમ્પસિયા થવાની પ્રબળ સંભાવના દર્શાવે છે.
ફુલ બ્લડ કાઉન્ટ અને બ્લડ ફિલ્મ થ્રોમ્બોસાયટોપેનિયા (<100 × 10⁹/L) એ ગંભીર લક્ષણ અથવા HELLP સિન્ડ્રોમ સૂચવે છે.
લિવર અને રેનલ ફંક્શન (AST, ALT, ક્રિએટિનાઇન) AST અથવા ALT ≥2 ગણું નોર્મલ લિમિટ (>70 IU/L); સીરમ ક્રિએટિનાઇન >90 µmol/L.
ફેટલ સર્વેલન્સ અલ્ટ્રા2સૌન્ડ ફેટલ બાયોમેટ્રી, એમ્નીયોટિક પ્રવાહીનું પ્રમાણ અને અમ્બિલિકલ આર્ટરી ડોપ્લર.

૫. ડિફરન્શિયલ ડાયગ્નોસિસ (Differential Diagnosis)

સ્થિતિ (Condition) વિશિષ્ટ ક્લિનિકલ અને બાયોકેમિકલ લક્ષણો
ગર્ભાવસ્થામાં ક્રોનિક હાયપરટેન્શન ગર્ભાવસ્થાના 20 અઠવાડિયા પહેલાં હાજર રહેલું હાયપરટેન્શન (BP ≥140/90 mmHg).
જેસ્ટેશનલ હાયપરટેન્શન પ્રોટીન્યુરિયા વગર અને એન્ડ-ઓર્ગન ડિસફંક્શન વગર 20 અઠવાડિયા પછી નવું હાયપરટેન્શન.
એક્યુટ ફેટી લિવર ઓફ પ્રેગ્નન્સી (AFLP) ગંભીર હાઈપોગ્લાીકેમિયા, કોએગ્યુલોપથી અને કમળા સાથે ત્રિમાસિક કટોકટી.
થ્રોમ્બોસાયટોપેનિક પર્પुरा (TTP) / HUS ગંભીર થ્રોમ્બોસાયટોપેનિયા અને ન્યુરોલોજીકલ ડિસફંક્શન, નોર્મલ ટ્રાન્સમિનેઝ.

૬. મેનેજમેન્ટ અને ટ્રીટમેન્ટ પ્રોટોકોલ (Management & Treatment Protocol)

  • ૧. એન્ટિહાયપરટેન્સિવ થેરાપી (લક્ષ્ય BP ≤135/85 mmHg) 1,2:
    • સ્ટાન્ડર્ડ ઓરલ થેરાપી (BP 140/90 થી 159/109 mmHg):
      • પ્રથમ પસંદગી: ઓરલ લેબેટાલોલ (100–200 mg BD/TDS; અસ્થમામાં પ્રતિબંધિત).
      • બીજી પસંદગી: મોડિફાઇડ-રિલીઝ નિફેડિપિન (10–20 mg BD) અથવા મેથિલ્ડોપા (250–500 mg TDS).
    • ગંભીર હાયપરટેન્શન કટોકટી (BP ≥160/110 mmHg):
      • ઓરલ નિફેડિપિન (10–20 mg) અથવા IV લેબેટાલોલ (20 mg IV બોલસ) અથવા IV હાઇડ્રાલઝિન (5–10 mg IV બોલસ).
  • ૨. સિઝર પ્રોફિલેક્સિસ અને એક્લેમ્પસિયા મેનેજમેન્ટ - મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ 1,2:
    • રેજિમેન: 4 g IV લોડિંગ ડोज़ 15-20 મિનિટમાં, ત્યારબાદ સતત 1 g/કલાક IV ઇન્ફ્યુઝન 24 કલાક સુધી આપવું.
    • કડક પ્રવાહી પ્રતિબંધ (Strict Fluid Restriction): પલ્મોનરી એડીમા અટકાવવા કુલ પ્રવાહી 80 mL/કલાક સુધી મર્યાદિત રાખવું.
  • ૩. ડિલિવરીનો સમય (Definitive Cure):
    • ગંભીર લક્ષણો વગરનું પ્રી-એક્લેમ્પસિયા: 37+0 અઠવાડિયા સુધી મોનિટરિંગ કરીને લેબર ઇન્ડક્શન કરવું.
    • ગંભીર લક્ષણો / એક્લેમ્પસિયા / HELLP સિન્ડ્રોમ: ≥34+0 અઠવાડિયા પર અથવા ગંભીર સ્થિતિમાં તાત્કાલિક ડિલિવરી કરાવવી. જો ગર્ભાવસ્થા <34 અઠવાડિયાની હોય તો ફેটাল લંગ મેચ્યોરિટી માટે બેટામેથાસોન આપવું.