પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ (Pulmonary Embolism - PE) એ ફેફસાંની પલ્મોનરી ધમનીઓમાં રક્ત ગંઠાઈ જવાથી (thrombus) થતો અવરોધ છે, જે મોટે ભાગે નીચલા અંગો અથવા પેલ્વિક નસોની ડીપ વેઈન થ્રોમ્બોસિસ (Deep Vein Thrombosis - DVT) માંથી ઉદ્ભવે છે 1,2. માયઓકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (Myocardial Infarction) અને સ્ટ્રોક પછી આ તીવ્ર કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર મૃત્યુનું ત્રીજું સૌથી સામાન્ય કારણ છે 1.
ક્લિનિકલ પ્રસ્તુતિ (Clinical Presentation)
સામાન્ય લક્ષણો (Common Symptoms): અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (75–85%), પ્લુરીટિક છાતીનો દુખાવો (40–65%), ઉધરસ, લોહી પડવું (haemoptysis), અને મૂર્ચ્છા અથવા અશક્તિ (syncope)
મેસિવ (હાઈ-રિસ્ક) પીએ (Massive PE): સતત સિસ્ટોલિક બ્લડ પ્રેશર <90 mmHg અથવા બ્લડ પ્રેશરમાં ≥40 mmHg નો ઘટાડો (>15 મિનિટ માટે), ઓબ્સ્ટ્રુક્ટિવ શોક, અથવા પલ્સલેસ ઇલેક્ટ્રિકલ એક્ટિવિટી (PEA) કાર્ડિયાક અરેસ્ટ 1
નિદાન અને તપાસ (Investigations)
પ્રી-ટેસ્ટ સંભાવના અને પ્રયોગશાળા પરીક્ષણો (Pre-test Probability & Laboratory)
વેલ્સ સ્કોર અથવા રિવાઇઝ્ડ જિનીવા સ્કોર (Wells score or Revised Geneva score): દર્દીઓને "PE અસંભવિત" વિરુદ્ધ "PE સંભવિત" માં વર્ગીકૃત કરવા માટે વપરાય છે 1,2
ડી-ડાઈમર (D-dimer): નીચા/મધ્યમ સંભાવનાવાળા દર્દીઓમાં ઉચ્ચ નકારાત્મક અનુમાનિત મૂલ્ય ધરાવે છે; વય-સમાયોજિત થ્રેશોલ્ડ (>50 વર્ષના દર્દીઓમાં Age × 10 µg/L) સંવેદનશીલતા ઘટાડ્યા વિના વિશિષ્ટતા વધારે છે 1
ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ (ECG): સાયનસ ટેકીકાર્ડિયા એ સૌથી સામાન્ય તારણ છે; જમણા હૃદયના તાણની પેટર્નમાં V1–V4 માં ટી-વેવ ઇન્વર્ઝન, આરબીબીબી (RBBB), અને ક્લાસિક S1Q3T3 પેટર્ન (<15% કેસોમાં) સામેલ છે 1
ઇમેજિંગ (Imaging)
સીટી પલ્મોનરી એન્જિયોગ્રાફી (CT Pulmonary Angiography - CTPA): પસંદગીની પદ્ધતિ છે; મુખ્ય પલ્મોનરી ધમનીઓમાં ("saddle embolus"), લોબાર કે સેગમેન્ટલ ધમનીઓમાં ફિલિંગ ડિફેક્ટ દર્શાવે છે ("polo mint sign" અને "railway track sign"), સાથે જ જમણા હૃદયનો તાણ (RV:LV ડાયામીટર રેશિયો >1.0) પણ જોવા મળે છે 1,2
વી/ક્યુ (વેન્ટિલેશન-પર્ફ્યુઝન) સ્કેન્ટિગ્રાફી (V/Q scintigraphy): સગર્ભાવસ્થામાં અથવા જ્યારે કિડનીની ગંભીર સમસ્યા હોય ત્યારે છાતીનો એક્સ-રે સામાન્ય હોય ત્યારે તેને પ્રાથમિકતા અપાય છે 1
| જોખમ વર્ગ (Risk Category) | મુખ્ય ક્લિનિકલ લાક્ષણિકતાઓ અને સારવાર (Key Features & Management) |
|---|---|
| ઓછું અને મધ્યમ જોખમ (Low & Intermediate Risk) | સિસ્ટોલિક બ્લડ પ્રેશર સામાન્ય રહે છે. ડાયરેક્ટ ઓરલ એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ્સ (DOACs) જેમ કે Apixaban (૧૦ મિગ્રામ દિવસમાં બે વાર ૭ દિવસ માટે, પછી ૫ મિગ્રામ દિવસમાં બે વાર) પ્રથમ પસંદગી છે 1,2. |
| ઉચ્ચ જોખમ - મેસિવ પીએ (High-Risk / Massive PE) | સિસ્ટોલિક બ્લડ પ્રેશર <90 mmHg સાથે શોક. તાત્કાલિક અનફ્રેક્શનેટેડ હેપારીન સાથે સિસ્ટમિક થ્રોમ્બોલિસિસ (Alteplase 100 mg IV) આપવામાં આવે છે 1. |
વ્યવસ્થાપન અને નર્સિંગ દેખરેખ (Management & Nursing Monitoring)
લો- અને ઇન્ટરમીડિયેટ-રિસ્ક પીએ: ડાયરેક્ટ ઓરલ એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ્સ (DOACs જેમ કે Apixaban અથવા Rivaroxaban) વિટામિન K એન્ટાગોનિસ્ટ્સ કરતાં પ્રથમ પસંદગી છે; સગર્ભાવસ્થા અને કેન્સરના દર્દીઓમાં લો-મોલેક્યુલર-વેઇટ હેપારીન (LMWH) ને પ્રાથમિકતા અપાય છે 1,2
હાઈ-રિસ્ક (મેસિવ) પીએ: તાત્કાલિક અનફ્રેક્શનેટેડ હેપારીન અને સિસ્ટમિક થ્રોમ્બોલિસિસ (દા.ત., Alteplase 100 mg IV), અથવા જો થ્રોમ્બોલિસિસ બિનસલાહભર્યું હોય તો સર્જિકલ એમબોલેક્ટમી 1
બેડસાઇડ નર્સિંગ દેખરેખ (Bedside Nursing Care): દર્દીના વાઇટલ સાઇન્સ (બ્લડ પ્રેશર, પલ્સ રેટ, રેસ્પિરેટરી રેટ અને SpO2) નું સતત નિરીક્ષણ કરો. દર્દીને સેમિ-ફાઉલર સ્થિતિમાં રાખો અને ઓક્સિજન સપોર્ટ આપો. એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ થેરાપી દરમિયાન રક્તસ્ત્રાવ (bleeding) ના ચિહ્નો પર ખાસ નજર રાખો 1,2.
