સ્ગાર્બોસા માપદંડ (Sgarbossa criteria) એ પૂર્વ-અસ્તિત્વમાં રહેલા અથવા નવા ડાબી બંડલ બ્રાન્ચ બ્લોક (Left Bundle Branch Block - LBBB) વાળા દર્દીઓમાં એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (Acute Myocardial Infarction - MI) ના નિદાનને સુધારવા માટે વિકસિત કરવામાં આવેલી એક સ્કોરિંગ સિસ્ટમ છે 1,3. એલબીબીબી (LBBB) એસટી-એલિવિટેશન માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (STEMI) માં સામાન્ય રીતે જોવા મળતા એસટી-સેગમેન્ટ (ST-segment) ના ફેરફારોને વિકૃત કરી શકે છે, જેના કારણે નિદાન પડકારજનક બને છે 1,3. આ અલ્ગોરિધમ એલબીબીબી પેટર્ન છતાં એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનની સંભાવના ધરાવતા દર્દીઓની ઓળખ કરવા માટે ઇસીજી પરના ચોક્કસ એસટી-સેગમેન્ટ અને ટી-વેવ અસાધારણતાના આધારે પોઈન્ટ આપે છે 1,3. ઉચ્ચ સ્કોર માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનની શક્યતામાં વધારો કરે છે, જે રિપર્ફ્યુઝન થેરાપી જેવી તાત્કાલિક સારવાર માટે ક્લિનિકલ નિર્ણય લેવામાં માર્ગદર્શન આપે છે 1,3,5.
રોગચાળો (Epidemiology)
વસ્તીમાં ડાબી બંડલ બ્રાન્ચ બ્લોક (LBBB) નું પ્રમાણ ઉંમર સાથે વધે છે અને તે અંતર્ગત હૃદયરોગ (Cardiovascular disease) સાથે સંકળાયેલું છે. ગ્લોબલ યુટિલાઇઝેશન ઓફ સ્ટ્રેપ્ટોકીનેઝ એન્ડ ટિશ્યુ પ્લાઝ्मिनોજન એક્ટિવેટર ફોર ઓક્લુડેડ કોરોનરી આર્ટરીઝ (GUSTO-1) ટ્રાયલ, જેણે મૂળ સ્ગાર્બોસા માપદંડ માટે ડેટા પૂરો પાડ્યો હતો, તેમાં શંકાસ્પદ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન સાથે રજૂ થયેલા એલબીબીબી (LBBB) દર્દીઓનો સમાવેશ થાય છે 1. એલબીબીબી ધરાવતા દર્દીઓમાં માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનનો ચોક્કસ ઘટનાદર સ્રોતોમાં ઉલ્લેખિત નથી, પરંતુ તે જાણીતું છે કે એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન સાથે રજૂ થતા આશરે 10-20% દર્દીઓમાં એલબીબીબી હાજર હોય છે 1,5.
કારણશાસ્ત્ર (Aetiology)
પ્રાથમિક કારણો / ટ્રિગર્સ (Primary causes / triggers): સ્ગાર્બોસા માપદંડ પોતે નિદાનના માપદંડ છે, પ્રાથમિક કારણો સાથેનો રોગ નથી. તે એવા દર્દીઓ પર લાગુ કરવામાં આવે છે જેઓ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન જેવા લક્ષણો સાથે રજૂ થાય છે અને ઇસીજી પર એલબીબીબી ધરાવે છે. માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનનું મૂળ કારણ (દા.ત., કોરોનરી આર્ટરી થ્રોમ્બોસિસ) એ પ્રાથમિક ટ્રિગર છે, જ્યારે એલબીબીબી એ અગાઉથી અસ્તિત્વ ધરાવતી સ્થિતિ છે અથવા માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન દરમિયાન તીવ્રપણે વિકસે છે 1.
ગૌણ જોખમી પરિબળો (Secondary associations / risk factors): એલબીબીબી હાઈપરટેન્શન (Hypertension), કોરોનરી આર્ટરી ડિસીઝ (Coronary artery disease), કાર્ડિયોમાયોપથી (Cardiomyopathy), અને વાલ્વ્યુલર હાર્ટ ડિસીઝ (Valvular heart disease) સહિતની વિવિધ હૃદયની પરિસ્થિતિઓ સાથે સંકળાયેલું છે. આ અંતર્ગત પરિસ્થિતિઓ એલબીબીબી અને માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન બંને માટે જોખમી પરિબળો છે 1.
પેથોફિઝિયોલોજી (Pathophysiology)
પેથોફિઝિયોલોજીમાં એલબીબીબીના સંદર્ભમાં થતા એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (એસટી-સેગમેન્ટ એલિવેશન અથવા ડિપ્રેશન, ટી-વેવ ઇન્વર્ઝન) સાથે સંકળાયેલા ઇસીજી ફેરફારો સામેલ છે. એલબીબીબી એક લાક્ષણિક વાઈડ QRS કોમ્પ્લેક્સ મોર્ફોલોજીનું કારણ બને છે. સ્ગાર્બોસા માપદંડ સાચા માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન-સંબંધિત એસટી ફેરફારોને એલબીબીબીની પોતાની એસટી અસાધારણતાથી અલગ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ માપદંડ QRS કોમ્પ્લેક્સ (કોનકોર્ડન્ટ અથવા ડિસકોર્ડન્ટ) ના સંબંધમાં તેની દિશાને ધ્યાનમાં રાખીને જે-પોઇન્ટ પર એસટી ડેવિએશન (એલિવિટેશન અથવા ડિપ્રેશન) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે 1. માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનની અંતર્ગત પદ્ધતિ (દા.ત., કોરોનરી ઓક્લુઝન જે માયોકાર્ડિયલ ઇસ્કેમિયા અને ઈજા તરફ દોરી જાય છે) સમાન રહે છે, પરંતુ તેની ઇસીજી અભિવ્યક્તિ એલબીબીબી દ્વારા બદલાય છે.
ક્લિનિકલ પ્રસ્તુતિ (Clinical Presentation)
પ્રસ્તુત લક્ષણો (Presenting symptoms): દર્દીઓ સામાન્ય રીતે એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન જેવા લક્ષણો સાથે રજૂ થાય છે, જેમ કે છાતીમાં દુખાવો (Chest pain), શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Shortness of breath), ઉબકા, ઉલટી અથવા પરસેવો (Diaphoresis). ઇસીજી પર એલબીબીબીની હાજરી ઇસીજી ફેરફારોના સંદર્ભમાં આ લક્ષણોના અર્થઘટનને જટિલ બનાવી શકે છે 1,5.
શારીરિક તપાસના ચિહ્નો (Physical examination signs): શારીરિક તપાસના તારણો બિન-વિશિષ્ટ હોઈ શકે છે અથવા એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન સાથે સુસંગત હોઈ શકે છે, જેમ કે હાર્ટ ફેલ્યોરના ચિહ્નો (દા.ત., પલ્મોનરી એડીમા), હાઈપોટેન્શન અથવા એરિથમિયા. એલબીબીબીની હાજરી અંતર્ગત હૃદયની સ્થિતિથી સંબંધિત ચિહ્નો ઉપરાંત કોઈ ચોિષ્ટ શારીરિક ચિહ્નો ધરાવતી નથી 1.
તપાસ (Investigations)
બિડસાઇડ અને લેબોરેટરી તપાસ (Bedside & Laboratory)
લેબોરેટરી / બિડસાઇડ અભ્યાસ (Laboratory / bedside studies): પ્રાથમિક તપાસ ૧૨-લીડ ઇસીજી (12-Lead ECG) છે. કાર્ડિયાક બાયોમાર્કર્સ (દા.ત., ટ્રોપોનિન) માયોકાર્ડિયલ ઇજાની પુષ્ટિ કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જો કે તેઓ તીવ્ર માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન વિના પણ એલબીબીબીમાં ઊંચા હોઈ શકે છે. સીરીયલ ઇસીજી (Serial ECGs) અને કાર્ડિયાક બાયોમાર્કર માપન સામાન્ય રીતે કરવામાં આવે છે 1,5.
ઇમેજિંગ અને વિશેષ તપાસ (Imaging & Special Investigations)
ઇમેજિંગ / વિશેષ અભ્યાસ (Imaging / specialist studies): ડાબા વેન્ટ્રિક્યુલર ફંક્શનનું મૂલ્યાંકન કરવા અને માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન સાથે સુસંગત ક્ષેત્રીય વોલ મોશન અસાધારણતાને ઓળખવા માટે ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફી (Echocardiography) નો ઉપયોગ થઈ શકે છે. કોરોનરી આર્ટરી ઓક્લુઝનને ઓળખવા માટે કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી (Coronary angiography) એ નિર્ણાયક તપાસ છે 1,5.
વ્યવસ્થાપન (Management)
તીવ્ર / પ્રથમ-લીડ વ્યવસ્થાપન (Acute / first-line management): વ્યવસ્થાપન સ્ગાર્બોસા સ્કોર, ક્લિનિકલ પ્રસ્તુતિ અને કાર્ડિયાક બાયોમાર્કરના પરિણામો પર આધાર રાખે છે. ઉચ્ચ સ્ગાર્બોસા સ્કોર (≥3) માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન માટેની શંકા વધારે છે અને જો STEMI ની શંકા હોય તો રિપર્ફ્યુઝન થેરાપી (દા.ત., પ્રાઇમરી પરક્યુટેનિયસ કોરોનરી ઇન્ટરવેન્શન [PCI] અથવા થ્રોમ્બોલિસિસ) સહિતની તાત્કાલિક સારવાર પ્રેરિત કરે છે 1,3,5. પ્રારંભિક વ્યવસ્થાપનમાં ઓક્સિજન, એસ્પિરિન (Aspirin), નાઈટ્રેટ્સ અને પીડા રાહતનો સમાવેશ થાય છે. સીરીયલ ઇસીજી અને ટ્રોપોનિન માપન આવશ્યક છે 1,5.
નિર્ણાયક / લાંબા ગાળાનું વ્યવસ્થાપન (Definitive / long-term management): નિર્ણાયક વ્યવસ્થાપનમાં સામાન્ય રીતે કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી અને રિવાસ્ક્યુરાઇઝેશન (PCI અથવા કોરોનરી આર્ટરી બાયપાસ ગ્રાફિંગ) દ્વારા અંતર્ગત કોરોનરી આર્ટરી ડિસીઝને સંબોધિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. લાંબા ગાળાના વ્યવસ્થાપનમાં ગૌણ નિવારણstrategies (દા.ત., એન્ટિપ્લેટેલેટ થેરાપી, સ્ટેટિન્સ, ACE ઇન્હિબિટર્સ/ARBs, બીટા-બ્લોકર્સ) અને કોઈપણ અંતર્ગત હૃદયની સ્થિતિનું વ્યવસ્થાપન શામેલ છે 1,5.
| સ્ગાર્બોસા માપદંડ ઘટક (Sgarbossa Criterion) | ક્લિનિકલ અર્થઘટન અને પોઇન્ટ (Clinical Interpretation & Points) |
|---|---|
| કોનકોર્ડન્ટ એસટી એલિવિટેશન (Concordant ST Elevation) | કોઈપણ પોઝિટિવ QRS લીડમાં ≥1 mm એસટી એલિવિટેશન (૫ પોઈન્ટ) - માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન માટે અત્યંત વિશિષ્ટ. |
| કોનકોર્ડન્ટ એસટી ડિપ્રેશન (Concordant ST Depression) | V1–V3 લીડ્સમાં ≥1 mm એસટી ડિપ્રેશન (૩ પોઈન્ટ) - મજબૂત રીતે આઇસ્કેમિયા સૂચવે છે. |
| અતિશય ડિસકોર્ડન્ટ એસટી એલિવિટેશન (Excessive Discordant STE) | મૂળ સ્ગાર્બોસા મુજબ નકારાત્મક QRS સાથે ≥5 mm એસટી એલિવિટેશન (૨ પોઈન્ટ); સ્મિથ-સંશોધિત રેશિયો દ્વારા રિફાઇન કરવામાં આવે છે. |
સતત મોનિટરિંગ અને ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન માટે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:
- વાઇટલ સાઇન્સ મોનિટરિંગ: બ્લડ પ્રેશર, હાર્ટ રેટ, ઓક્સિજન સેચ્યુરેશન (SpO2) નું સતત નિરીક્ષણ કરો.
- દવાઓ અને સાવચેતીઓ: એસ્પિરિન અને એન્ટીપ્લેટેલેટ દવાઓ આપતી વખતે રક્તસ્ત્રાવના જોખમ પર નજર રાખો.
- રેડ-ફ્લેગ ચિહ્નો: સતત છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ વધવી, અથવા હેમોડાયનેમિક અસ્થિરતા (Hypotension) દેખાય તો તરત જ તબીબી ટીમને જાણ કરો.
વિભેદક નિદાન (Differential Diagnosis)
એલબીબીબી વગરનું એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (Acute Myocardial Infarction without LBBB): અલગ પાડતી લાક્ષણિકતાઓ ઇસીજી પર એલબીબીબીની ગેરહાજરી અને STEMI અથવા NSTEMI માં લાક્ષણિક એસટી-સેગમેન્ટ એલિવિટેશન કે ડિપ્રેશનની હાજરી છે. સ્ગાર્બોસા માપદંડ ખાસ કરીને એલબીબીબીની હાજરીમાં જ ઉપયોગ માટે છે.
ક્રોનિક ડાબી બંડલ બ્રાન્ચ બ્લોક (Left Bundle Branch Block - chronic): ક્રોનિક એલબીબીબી પોતે જ એસટી-સેગમેન્ટ અને ટી-વેવ ફેરફારોનું કારણ બની શકે છે જે માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનની નકલ કરે છે. સ્ગાર્બોસા માપદંડ ક્રોનિક એલબીબીબી ફેરફારોથી એલબીબીબી પર ઓવરલેપ થયેલ એક્યુટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનને અલગ કરવામાં મદદ કરે છે.
વેન્ટ્રિક્યુલર પેસ્ડ રિધમ (Ventricular Paced Rhythm): વેન્ટ્રિક્યુલર પેસિંગમાં ઇસીજી ફેરફારો એલબીબીબી જેવા હોઈ શકે છે. વેન્ટ્રિક્યુલર પેસિંગવાળા દર્દીઓમાં ઉપયોગ માટે પણ સ્ગાર્બોસા માપદંડની તપાસ કરવામાં આવી છે 4, જો કે તેનું પ્રાથમિક માન્યતા એલબીબીબી માટે છે.
પ્રોગ્નોસિસ અને ગૂંચવણો (Prognosis & Complications)
એલબીબીબીની સ્થિતિમાં માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન, ખાસ કરીને જો ઇસીજી અર્થઘટનના પડકારોને કારણે મોડું નિદાન થાય, તો એલબીબીબી વગરના માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શનની તુલનામાં ઉચ્ચ રોગિષ્ઠતા (Morbidity) અને મૃત્યુદર સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે 1,5. ગૂંચવણોમાં હાર્ટ ફેલ્યોર, એરિથમિયા, કાર્ડિયોજેનિક શોક અને મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે. સ્ગાર્બોસા માપદંડ જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરીને સમયસર નિદાન સમયસર હસ્તક્ષેપને સરળ બનાવીને પરિણામો સુધારવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.
સ્ગાર્બોસા માપદંડ મૂલ્યાંકન પ્રવાહ (Sgarbossa Criteria Assessment Flow)
ઇસીજી માં એલબીબીબી (LBBB) ની હાજરી તપાસ્યા પછી નીચેના પગલાં અનુસરો:
