એસ.ટી.-એલિવેશન માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન (ST-elevation myocardial infarction - STEMI) એ તીવ્ર કોરોનરી સિન્ડ્રોમ (Acute Coronary Syndrome) નું એક અત્યંત જોખમી અને જીવલેણ સ્વરૂપ છે. આ સ્થિતિ હૃદયની મુખ્ય રક્તવાહિની (Epicardial coronary artery) માં લોહી ગંઠવાડાને કારણે એકાએક સંપૂર્ણ અવરોધ ઉત્પન્ન થવાથી થાય છે, જેના પરિણામે હૃદયના સ્નાયુઓમાં લોહીનો પ્રવાહ બંધ થઈને ટ્રાન્સમ્યુરલ ઇસ્કેમિયા (Transmural myocardial ischaemia) અને પેશીઓનો નાશ (Necrosis) થાય છે 1,2. દર્દી હોસ્પિટલે પહોંચે તેની પ્રથમ 10 મિનિટની અંદર 12-લિડ ઇસીજી (12-lead ECG) દ્વારા ઝડપી નિદાન કરવું અને તાત્કાલિક પ્રાથમિક પરક્યુટેનીય કોરોનરી ઇન્ટરવેન્શન (Primary PCI) દ્વારા રક્ત પ્રવાહ પુનઃસ્થાપિત કરવો એ દર્દીનો જીવ બચાવવા માટે અત્યંત આવશ્યક છે 1,2.
પેથોફિઝિયોલોજી (Pathophysiology)
STEMI મુખ્યત્વે અસ્થિર એથિરોસ્ક્લેરોટિક પ્લેક (Unstable atherosclerotic plaque) ફાટવાથી કે તિરાડ પડવાથી ઉદ્ભવે છે. આનાથી પ્લેટલેટ્સ એકત્રિત થાય છે, ફાઇબ્રિન થ્રોમ્બસ (Fibrin thrombus) બને છે અને કોરોનરી ધમની સંપૂર્ણપણે બ્લોક થઈ જાય છે 1. ધમની અવરોધાયાના 15 થી 20 મિનિટની અંદર સબએન્ડોકાર્ડિયમ (Subendocardium) માં હૃદયના સ્નાયુઓ મરવા લાગે છે અને આગામી 3 થી 6 કલાકમાં આ નુકસાન એપિકાર્ડિયમ તરફ આગળ વધે છે, જેને વેવફ્રન્ટ ફેનોમેનન (Wavefront phenomenon) કહેવામાં આવે છે 1,2.
ક્લિનિક્લ પ્રેઝન્ટેશન (Clinical Presentation)
લાક્ષણિક ઇસ્કેમિક છાતીનો દુખાવો (Typical ischaemic chest pain): છાતીના મધ્ય ભાગમાં ગંભીર, જડકવાળો અને ભારે દુખાવો જે 20 મિનિટથી વધુ સમય સુધી રહે છે અને ડાબા હાથ, ગરદન કે જડબા તરફ ફેલાય છે. આ દુખાવો સબલિંગ્વેલ ગ્લાયસેરિલ ટ્રાઇનિટ્રેટ (GTN) લેવાથી પણ મટતો નથી.
સ્વાયચ્છિક લક્ષણો (Autonomic features): અતિશય પરસેવો થવો (Diaphoresis), ઉબકા આવવા, ઉલટી થવી અને ચહેરો પીળો પડી જવો.
અસામાન્ય લક્ષણો (Atypical / Silent presentation): શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, પેટના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો અથવા ચક્કર આવવા (ખાસ કરીને વૃદ્ધ દર્દીઓ, મહિલાઓ અને ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં આવું વધુ જોવા મળે છે) 1.
નિદાન અને તપાસ (Investigations)
ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ (ECG)
જો લેફ્ટ વેન્ટ્રિક્યુલર હાઇપરટ્રોફી કે લેફ્ટ બંડલ બ્રાન્ચ બ્લોક ન હોય, તો ઇસીજીમાં નીચે મુજબ ઓછામાં ઓછી બે સળંગ લિડ્સ (Contiguous leads) માં નવું J-point ST-segment એલિવેશન હોવું જરૂરી છે 1,2:
| ઇસીજી લિડ્સ (ECG Leads) | નિદાન માટે જરૂરી એસ.ટી. એલિવેશન (ST Elevation Criteria) |
|---|---|
| V2–V3 લિડ્સ | ≥2.0 મિમી (40 વર્ષથી વધુ ઉંમરના પુરુષો માટે), ≥2.5 મિમી (40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના પુરુષો માટે) અથવા ≥1.5 મિમી મહિલાઓ માટે |
| અન્ય તમામ સળંગ લિડ્સ | ≥1.0 મિમી |
એનાટોમિકલ સ્થાન (Anatomical localisation):
એન્ટિરિયર / એન્ટિરોસેપ્ટલ (V1–V4): ડાબી અગ્ર કોરોનરી ધમની (Left anterior descending - LAD)
ઇન્ફિરિયર (II, III, aVF): જમણી કોરોનરી ધમની (RCA, 80%) અથવા ડાબી સરકમફ્લેક્સ ધમની (LCx, 20%); જમણા વેન્ટ્રિક્યુલર ઇન્ફાર્ક્શનને તપાસવા માટે હંમેશા જમણી બાજુની લિડ્સ (V4R) તપાસો.
લેટરલ (I, aVL, V5–V6): ડાબી સરકમફ્લેક્સ અથવા ડાયગોનલ શાખા
પોસ્ટિરિયર (V1–V3 માં ઊંચા R તરંગો અને હોરિઝોન્ટલ ST ડિપ્રેશન; V7–V9 માં ST એલિવેશન): પોસ્ટિરિયર ડિસેન્ડિંગ અથવા LCx ધમની
STEMI ના વિકલ્પો (STEMI equivalents): ડી વિન્ટર ટી વેવ્ઝ (De Winter T waves), સ્ગાર્બોસા-પોઝિટિવ લેફ્ટ બંડલ બ્રાન્ચ બ્લોક, અને વેલેન્સ સિન્ડ્રોમ 1,2
વ્યવસ્થાપન અને સારવાર (Management)
| સારવારનો પ્રકાર (Treatment Type) | ચોક્કસ દવાઓ અને ડોઝ (Specific Drugs & Dosages) |
|---|---|
| તાત્કાલિક તીવ્ર સારવાર (Immediate Acute Therapy) | એસ્પિરિન (Aspirin) 300 મિગ્રા (ચાવીને લેવાની) + શક્તિશાળી P2Y12 ઇ |
| રીપર્ફ્યુઝન સ્ટ્રેટેજી (Reperfusion Strategy) | પ્રાથમિક પીસીઆઈ (Primary PCI): જો ઇસીજી નિદાનના 120 મિનિટ ની અંદર થઈ શકે તો તે શ્રેષ્ઠ છે (દરવાજાથી ફુગ્ગાનો સમય <60–90 મિનિટ). થ્રોમ્બોલિસીસ (Fibrinolysis): ટેનેક્ટેપ્લેસ અથવા અલ્ટેપ્લેસ, જો 120 મિનિટમાં PCI શક્ય ન હોય તો લક્ષણો શરૂ થયાના 12 કલાકની અંદર અપાય છે 1,2. |
સેકન્ડરી પ્રિવેન્શન (Secondary Prevention): 12 મહિના માટે ડ્યુઅલ એન્ટિપ્લેટલેટ થેરાપી (DAPT), હાઇ-ઇન્ટેન્સिटी સ્ટેટિન, બીટા-બ્લોકર, ACE ઇન્હિબિટર/ARB, અને મિનરલોકોર્ટિકોઇડ રિસેપ્ટર એન્ટાગોનિસ્ટ (જો LVEF ≤40% હોય) 1.
