Acute pancreatitis คือกระบวนการอักเสบเฉียบพลันของตับอ่อนที่มีความรุนแรงหลากหลาย ตั้งแต่การอักเสบเฉพาะที่รอบตับอ่อนไปจนถึงภาวะอวัยวะล้มเหลวทั่วร่างกาย 1,2 ตามเกณฑ์การวินิจฉัย Revised Atlanta Classification ผู้ป่วยจำเป็นต้องมีลักษณะเข้าข่ายอย่างน้อย 2 ใน 3 ข้อ ดังต่อไปนี้ ได้แก่ อาการปวดแน่นท้องบริเวณลิ้นปี่ร้าวทะลุไปที่หลัง, ระดับเอนไซม์ไลเปส (Serum Lipase) หรืออะไมเลส (Amylase) ในเลือดสูงกว่าค่าสูงสุดปกติอย่างน้อย 3 เท่า และตรวจพบความผิดปกติที่จำเพาะต่อโรคจากภาพถ่ายรังสีส่วนตัดอาศัยคอมพิวเตอร์ (CECT), MRI หรืออัลตราซาวนด์ 1
สาเหตุการเกิดโรค (I GET SMASHED)
นิ่วในถุงน้ำดี (Gallstones) (พบได้ 40–50% ของผู้ป่วย): เกิดจากการอุดตันชั่วคราวของท่อน้ำดีส่วนปลายจากนิ่วขนาดเล็กหรือตะกอนน้ำดี สังเกตได้จากค่า ALT ที่สูงกว่า 150 U/L ภายใน 48 ชั่วโมงแรก 1,2
สุรา (Alcohol) (พบได้ 25–35% ของผู้ป่วย)
สาเหตุอื่นๆ: ภาวะไตรกลีเซอไรด์ในเลือดสูงมาก (>11.3 mmol/L หรือ 1,000 mg/dL), ภาวะแทรกซ้อนหลังการส่องกล้องทางเดินน้ำดีและตับอ่อน (Post-ERCP), ภาวะแคลเซียมในเลือดสูง, การใช้ยาบางชนิด (เช่น azathioprine, valproate, thiazides), โรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง (IgG4-related disease), ถูกแมงป่องต่อย, และการได้รับบาดเจ็บที่ช่องท้อง
ลักษณะทางคลินิก
ผู้ป่วยมักมาด้วยอาการปวดท้องเฉียบพลันและรุนแรงบริเวณลิ้นปี่ โดยมีลักษณะปวดร้าวทะลุไปที่กลางหลัง อาการปวดจะบรรเทาลงเล็กน้อยเมื่อผู้ป่วยโน้มตัวไปข้างหน้า ร่วมกับมีอาการคลื่นไส้และอาเจียน 1,2 ในกรณีที่มีเลือดออกในช่องเยื่อบุช่องท้องด้านหลัง (Retroperitoneal haemorrhage) อาจพบอาการแสดงทางผิวหนัง ได้แก่ Cullen sign (รอยคล้ำรอบสะดือ) หรือ Grey Turner sign (รอยคล้ำบริเวณสีข้าง) 2
| ระดับความรุนแรง (Severity) | ลักษณะทางคลินิกและเกณฑ์การวินิจฉัย |
|---|---|
| Mild acute pancreatitis (ความรุนแรงน้อย) | ไม่มีภาวะอวัยวะล้มเหลว และไม่มีภาวะแทรกซ้อนทั้งเฉพาะที่หรือทั่วร่างกาย |
| Moderately severe acute pancreatitis (ความรุนแรงปานกลาง) | มีภาวะอวัยวะล้มเหลวชั่วคราว (เป็นหายนานไม่เกิน 48 ชั่วโมง) และ/หรือมีภาวะแทรกซ้อนเฉพาะที่ เช่น ถุงน้ำอักเสบเฉียบพลันรอบตับอ่อน (Acute peripancreatic fluid collection), ถุงน้ำเทียมตับอ่อน (Pancreatic pseudocyst), เนื้อตายอักเสบเฉียบพลัน, หรือภาวะเนื้อตายที่มีผนังหุ้มชัดเจน 1 |
| Severe acute pancreatitis (ความรุนแรงมาก) | มีภาวะอวัยวะล้มเหลวถาวร (นานกว่า 48 ชั่วโมง) ได้แก่ ระบบทางเดินหายใจ ระบบหัวใจและหลอดเลือด หรือระบบไต โดยประเมินจาก Modified Marshall score ตั้งแต่ 2 คะแนนขึ้นไป 1 |
การรักษาและการดูแลพยาบาล
การให้สารน้ำทดแทนแบบมุ่งเป้า (Goal-directed fluid resuscitation): เลือกใช้สารน้ำกลุ่ม balanced crystalloid (เช่น สารน้ำอาร์เตรียล หรือ Ringer's lactate solution ดีกว่าการใช้ 0.9% Normal Saline) ในอัตราที่เหมาะสม เพื่อรักษาระดับปัสสาวะให้มากกว่า 0.5 mL/kg/hr 2
การให้อาหารทาง Enteral ตั้งแต่เนิ่นๆ: การให้รับประทานทางปากหรือใส่สายให้อหารผ่านทางจมูกลงกระเพาะหรือลำไส้เล็กภายใน 24–48 ชั่วโมง ช่วยรักษาความสมบูรณ์ของเยื่อบุลำไส้และลดการแพร่กระจายของแบคทีเรีย ทั้งนี้ ไม่แนะนำ ให้ยาปฏิชีวนะเพื่อป้องกันในผู้ป่วยเนื้อตายที่ยังไม่มีการติดเชื้อ 1,2
การระบายน้ำดี: พิจารณาทำส่องกล้อง ERCP ภายใน 24 ชั่วโมง หากผู้ป่วยมีภาวะท่อน้ำดีอักเสบเฉียบพลันร่วมด้วย พร้อมทั้งวางแผนการผ่าตัดส่องกล้องตัดถุงน้ำดี (Laparoscopic cholecystectomy) ระหว่างที่นอนรักษาตัวในโรงพยาบาลสำหรับผู้ป่วยตับอ่อนอักเสบจากนิ่วที่มีอาการไม่รุนแรง 1,2
