Cardiac tamponade (Beck triad) คือภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่สำคัญ เกิดจากการสะสมตัวอย่างรวดเร็วหรือค่อยเป็นค่อยไปของของเหลว เลือด หนอง หรือก๊าซภายในถุงเยื่อหุ้มหัวใจ (fibroserous pericardial sac) ซึ่งมีความยืดหยุ่นจำกัด1,4 การสะสมของของเหลวนี้ทำให้ความดันภายในช่องเยื่อหุ้มหัวใจ (intrapericardial pressure) สูงขึ้นอย่างมาก จนสูงกว่าความดันในห้องหัวใจขณะคลายตัว ส่งผลให้การเติมเลือดในระยะคลายตัว (diastolic filling) บกพร่อง ปริมาณเลือดที่ออกจากหัวใจลดลงอย่างรุนแรง และเกิดภาวะเนื้อเยื่อได้รับเลือดไปเลี้ยงไม่เพียงพอ (systemic hypoperfusion)4,6 หากไม่ได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างทันท่วงที จะดำเนินไปสู่ภาวะช็อกจากการอุดกั้น (obstructive shock) ภาวะหัวใจหยุดเต้นแบบไม่มีชีพจร (pulseless electrical activity [PEA] arrest) และเสียชีวิตในที่สุด4 การสังเกตอาการทางคลินิกอย่างรวดเร็ว เช่น กลุ่มอาการของเบ็ค (Beck's triad) และอาการชีพจรเบาลงขณะหายใจเข้า (pulsus paradoxus) ร่วมกับการตรวจคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจ (echocardiogram) เป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งในการนำไปสู่การรักษาเพื่อลดความดันในเยื่อหุ้มหัวใจอย่างเร่งด่วน1,6

1. สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง (Etiology & Risk Factors)

  • ภาวะน้ำในเยื่อหุ้มหัวใจจากทุกสาเหตุ (Pericardial Effusion of Any Origin): เยื่อหุ้มหัวใจอักเสบจากเชื้อไวรัสหรือชนิดไม่ทราบสาเหตุ (idiopathic or viral pericarditis เช่น Coxsackievirus, echovirus, adenovirus), เยื่อหุ้มหัวใจอักเสบเป็นหนอง (bacterial/purulent pericarditis เช่น Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae) และเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบจากเชื้อราหรือวัณโรค1,3,4
  • โรคมะเร็ง (Malignancy): การลุกลามโดยตรงหรือการแพร่กระจายของมะเร็งปอด มะเร็งเต้านม ลิมโฟมา (lymphoma) ลูคีเมีย (leukemia) หรือมะเร็งผิวหนังเมลาโนมา (melanoma) ซึ่งเป็นหนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของภาวะหัวใจถูกบีบรัดแบบค่อยเป็นค่อยไป1,4
  • ภาวะแทรกซ้อนจากการแพทย์และหัตถการ (Iatrogenic & Procedural Complications): การทะลุหรือบาดเจ็บระหว่างการใส่สายสวนหลอดเลือดดำส่วนกลาง (เช่น การแทงหลอดเลือดดำ internal jugular หรือ subclavian), การทะลุจากสายเครื่องกระตุ้นหัวใจ (pacemaker) หรือเครื่องกระตุ้นหัวใจชนิดฝังใน (ICD), การสวนหัวใจ (cardiac catheterization), การฉีดสีหลอดเลือดหัวใจ (coronary angiography), การขยายหลอดเลือดหัวใจผ่านสายสวน (PCI), การจี้ไฟฟ้าหัวใจ (radiofrequency catheter ablation) และเลือดออกหลังการผ่าตัดหัวใจ1,5
  • อุบัติเหตุและการบาดเจ็บ (Trauma): การบาดเจ็บที่ทรวงอกแบบทะลุ (penetrating chest trauma จากแผลแทถูกหรือกระสุนปืน) ทำให้เกิดเลือดคั่งในช่องเยื่อหุ้มหัวใจ (hemopericardium) และการบาดเจ็บแบบทู่ที่ทรวงอก (blunt thoracic trauma) ส่งผลให้กล้ามเนื้อหัวใจฉีกขาด ภาวะหลอดเลือดแดงใหญ่ส่วนต้นฉีกเซาะ (aortic root dissection extension) หรือเส้นเลือดหัวใจฉีกขาด1,4
  • โรคระบบภูมิคุ้มกันและโรคทางกาย (Systemic & Autoimmune Disorders): โรคลูปัส (Systemic Lupus Erythematosus [SLE]), โรครูมาตอยด์ (rheumatoid arthritis), โรคหนังแข็ง (scleroderma), โรคเนื้อเยื่อเกี่ยวพันอักเสบทั่วร่างกาย, ภาวะยูรีมิก pericarditis ในโรคไตเรื้อรังระยะสุดท้าย (ESRD) และภาวะพร่องฮอร์โมนไทรอยด์รุนแรง (myxedema)1,4
  • โรคของหลอดเลือดแดงใหญ่ (Aortic Pathology): การฉีกเซาะของหลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ตาชนิดเอ (Type A aortic dissection) ที่มีการแตกย้อนกลับเข้าสู่ช่องเยื่อหุ้มหัวใจ ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินทางศัลยกรรมที่ต้องผ่าตัดด่วน1,4
  • ภาวะติดเชื้ออื่นๆ: การติดเชื้อไวรัส SARS-CoV-2 ที่ทำให้เกิดภาวะกล้ามเนื้อหัวใจและเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบรุนแรง (myopericarditis) ตามด้วยน้ำในเยื่อหุ้มหัวใจปริมาณมาก รวมถึงการติดเชื้อฉวยโอกาสหรือมะเร็งที่เกี่ยวข้องกับไวรัสเอชไอวี (HIV) เช่น Kaposi sarcoma หรือ systemic lymphomas2,3

2. พยาธิสรีรวิทยา (Pathophysiology)

ตามปกติ ช่องเยื่อหุ้มหัวใจจะมีของเหลวชนิด serous ultrafiltrate อยู่ประมาณ 15 ถึง 50 มิลลิลิตร ทำหน้าที่หล่อลื่นการเคลื่อนไหวของผิวหัวใจ ถุงเยื่อหุ้มหัวใจประกอบด้วยเส้นใยคอลลาเจนและอีลาสตินที่ไม่ยืดหยุ่น แม้ว่าจะสามารถยืดขยายเพื่อรองรับของเหลวที่สะสมทีละน้อยได้ (สูงถึง 1,000–2,000 มิลลิลิตรในกรณีเรื้อรังโดยไม่เกิดความดันสูง) แต่การสะสมของของเหลวอย่างเฉียบพลัน (เพียง 150–200 มิลลิลิตร) จะเกินขีดความสามารถในการยืดหยุ่นของถุงเยื่อหุ้มหัวใจ1,4

เมื่อความดันในช่องเยื่อหุ้มหัวใจเพิ่มสูงขึ้นแบบเอ็กซ์โพเนนเชียล (exponential rise) จะเข้าใกล้และสูงกว่าความดันการเติมตัวในช่วงคลายตัวของหัวใจห้องบนขวาและห้องล่างขวา เนื่องจากช่องเยื่อหุ้มหัวใจเป็นพื้นที่ปิดที่มีขนาดจำกัด ความยืดหยุ่นของห้องหัวใจทั้งสี่จึงมีความเกี่ยวพันกัน (ventricular interdependence)4,6 ในช่วงระยะคลายตัว (diastole) ความดันภายนอกที่สูงจากเยื่อหุ้มหัวใจจะขัดขวางการเติมเลือดของห้องหัวใจซีกขวาที่มีผนังบาง ส่งผลให้ปริมาตรของหัวใจห้องล่างขวา (RV) ถูกจำกัดอย่างรุนแรง และดันผนังั้นกั้นห้องหัวใจ (interventricular septum) ให้เบียดเข้าไปในห้องหัวใจห้องล่างซ้าย (LV) ในช่วงหายใจเข้า การเบียดนี้จะลดปริมาตรของห้องล่างซ้าย ปริมาตรเลือดที่บีบออกจากหัวใจ (stroke volume) และความดันโลหิตในระบบหลอดเลือดแดง1,4,6

การไหลกลับของเลือดดำสู่หัวใจซีกขวาถูกขัดขวาง แสดงออกทางคลินิกด้วยอาการคอโป่งพอง (jugular venous distension) ร่วมกับการยุบตัวของ y-descent ที่ลดลงหรือหายไป (เนื่องจากการเติมเลือดในช่วงต้นของระยะคลายตัวถูกปิดกั้น) เมื่อปริมาตรเลือดที่ออกจากหัวใจลดลงและกลไกการกระตุ้นระบบประสาทอัตโนมัติไม่สามารถรักษาความดันโลหิตไว้ได้ท่ามกลางสิ่งกีดขวางทางกลไกนี้ ผู้ป่วยจะเข้าสู่ภาวะช็อกจากการอุดกั้น (obstructive shock)4,6

แผนผังแสดงกลไกการเกิดและแนวทางการจัดการภาวะหัวใจถูกบีบรัด (Cardiac tamponade) 1 การสะสมของของเหลวในช่องเยื่อหุ้มหัวใจ ของเหลวหรือเลือดกดทับห้องหัวใจทำให้ความดันในช่องเยื่อหุ้มหัวใจสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว 2 ภาวะหัวใจห้องล่างคลายตัวไม่ได้ ความดันที่สูงขึ้นขัดขวางการไหลกลับของเลือดเข้าสู่หัวใจและการเติมเลือดในระยะ diastole 3 ปริมาณเลือดที่ออกจากหัวใจลดลง ปริมาตรบีบตัว (stroke volume) และความดันโลหิตลดลงอย่างรวดเร็ว นำสู่ภาวะช็อก 4 การรักษาเร่งด่วนด้วยการเจาะระบาย ทำอัลตราซาวด์เพื่อยืนยันและเจาะระบายของเหลวออกทันทีเพื่อช่วยชีวิตผู้ป่วย

3. อาการทางคลินิกและกลุ่มอาการสำคัญ (Clinical Presentation & Classic Clinical Signs)

  • ประวัติอาการและอาการสำคัญ: ผู้ป่วยมักมาด้วยอาการหายใจลำบากมากขึ้น (progressive dyspnoea), นอนราบไม่ได้ (orthopnoea), แน่นหน้าอกหรือเจ็บตึงบริเวณหน้าอก (ซึ่งแย่ลงเมื่อนอนราบและดีขึ้นเมื่อโน้มตัวไปข้างหน้าในกรณีที่มีเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบร่วมด้วย), อ่อนเพลียทั่วไป, อحงแรง, หน้ามืด, เป็นลม (syncope) และปัสสาวะออกน้อยลง (oliguria)3,4 ในกรณีที่เป็นเฉียบพลันจากอุบัติเหตุหรือหัตถการ อาการอาจเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วมากจากความวิตกกังวลและภาวะกระหายอากาศ จนกลายเป็นภาวะช็อกอย่างรุนแรงภายในไม่กี่นาที1,5
  • การตรวจร่างกายและอาการแสดงสำคัญ:
    • กลุ่มอาการของเบ็ค (Beck's Triad): ประกอบด้วย (1) ความดันโลหิตต่ำจากปริมาตรเลือดออกจากหัวใจลดลง, (2) เส้นเลือดดำที่คอโป่งพอง (ความดันหลอดเลือดดำ jugular สูงขึ้นโดยไม่มีการยุบตัวของ y-descent หรือยุบตัวลดลง) และ (3) เสียงหัวใจเบาอู้อี้หรือไกลออก (muffled or distant heart sounds) ซึ่งเกิดจากการที่ของเหลวในเยื่อหุ้มหัวใจช่วยดูดซับเสียง1,4 (หมายเหตุ: พบกลุ่มอาการครบทั้ง 3 ข้อได้เพียงส่วนน้อยของผู้ป่วย โดยเฉพาะในรายที่เป็นแบบเฉียบพลัน)
    • อาการชีพจรเบาลงขณะหายใจเข้า (Pulsus Paradoxus): คือภาวะที่ความดันโลหิตซิสโตลิก (systolic blood pressure) ลดลงมากกว่า 10 มิลลิเมตรปรอทในช่วงหายใจเข้า ตามปกติการหายใจเข้าจะลดความดันในทรวงอก ทำให้เลือดดำไหลกลับเข้าสู่หัวใจซีกขวามากขึ้น ทำให้ผนังกั้นห้องหัวใจเบียดไปทางซ้ายเล็กน้อย แต่ในภาวะหัวใจถูกบีบรัด ถุงเยื่อหุ้มหัวใจที่แข็งตึงจะบังคับให้ห้องขวาที่ขยายตัวไปเบียดห้องซ้ายภายในพื้นที่จำกัด ทำให้ปริมาตรเลือดที่ออกจากห้องซ้ายลดลงอย่างมากในช่วงหายใจเข้า ส่งผลให้ชีพจรที่แขนเบาลงหรือหายไป1,4
    • อาการแสดงของคูสมาอุลที่ผิดปกติ (Kussmaul's Sign Paradox): ในบางกรณีความดันหลอดเลือดดำที่คออาจสูงขึ้น (หรือไม่ลดลง) ในช่วงหายใจเข้า แม้ว่าอาการนี้จะพบได้บ่อยในโรคเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบรัดรัด แต่ในภาวะหัวใจถูกบีบรัด ภาวะที่มีน้ำเกินก็อาจทำให้พบอาการคล้ายกันนี้ได้1,4
    • ชีพจรเร็วและหายใจเร็ว (Tachycardia & Tachypnea): เป็นกลไกชดเชยของร่างกายเพื่อรักษาระดับการบีบตัวของหัวใจท่ามกลางปริมาตรเลือดที่ลดลง3,4

4. การตรวจวินิจฉัยและการแปลผล (Diagnostic Workup & Interpretation)

วิธีการตรวจวินิจฉัย / ชุดตรวจ ผลการตรวจทางคลินิก รังสีวิทยา และห้องปฏิบัติการที่คาดว่าจะพบ
การตรวจมาตรฐานทองคำ (Gold-Standard Investigation)การตรวจคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจผ่านทางทรวงอกข้างเตียง (Bedside Transthoracic Echocardiography [TTE]): พบการยุบตัวของผนังอิสระของหัวใจห้องล่างขวาในระยะคลายตัว (diastolic collapse of RV free wall), การยุบตัวของหัวใจห้องบนขวาในระยะบีบตัว (systolic collapse of RA), หัวใจแกว่งตัวไปมาในถุงน้ำขนาดใหญ่ (swinging heart), หลอดเลือดดำใหญ่ส่วนล่าง (inferior vena cava [IVC]) ขยายตัวโป่งพองและไม่มีการยุบตัวตามการหายใจ (การยุบตัวลดลง <50% ของเส้นศูนย์กลาง) และความแปรปรวนของการไหลผ่านลิ้นหัวใจ mitral และ tricuspid สูงมากตามการหายใจ (มากกว่า 25–30%)1,4,6
การตรวจทางห้องปฏิบัติการ (Laboratory Panel)การตรวจ
Complete Blood Count (เม็ดเลือดขาวสูงในกรณีติดเชื้อหรืออักเสบ, ภาวะโลหิตจางในโรคเรื้อรัง), สารบ่งชี้โรคหัวใจ (Cardiac Biomarkers: โทรโปนิน [troponin] อาจสูงเล็กน้อยจากการกดทับหรืออักเสบของกล้ามเนื้อหัวใจ, pro-BNP สูงขึ้นจากการยืดขยายของผนังหัวใจ), การตรวจการทำงานของไต (Renal Function Panel: BUN และ creatinine สูงขึ้นสะท้อนถึงภาวะไตขาดเลือดก่อนถึงไต [prerenal azotemia] จากภาวะเลือดออกน้อย) และสารบ่งชี้การอักเสบ (ESR, CRP สูงขึ้นในกรณีที่มีการอักเสบหรือติดเชื้อ)1,3,4
การตรวจทางรังสีวิทยา (Imaging: X-ray, US, CT, MRI)ภาพถ่ายรังสีทรวงอก (Chest Radiograph [CXR]): รูปเงาหัวใจขยายใหญ่คล้ายขวดน้ำ (enlarged "water-bottle" heart silhouette) ร่วมกับปอดใสปกติ (ลักษณะคลาสสิกของภาวะน้ำคั่งเรื้อรังปริมาณมาก >250–300 มิลลิลิตร แต่อาจปกติสนิทในรายที่เป็นเลือดออกเฉียบพลันในเยื่อหุ้มหัวใจ), เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ช่องอก (Chest CT) / คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าหัวใจ (Cardiac MRI): ช่วยยืนยันการกระจายตัวของของเหลวในเยื่อหุ้มหัวใจ, ประเมินถุงน้ำที่แยกเป็นกระเปาะ (loculated effusions) และระบุสาเหตุโรคมะเร็ง, การฉีกเซาะของเอออร์ตา หรืออุบัติเหตุ1,4
คลื่นไฟฟ้าหัวใจและพยาธิวิทยา (ECG / Histopathology / Procedural)คลื่นไฟฟ้าหัวใจ (Electrocardiogram [ECG]): กราฟ QRS มีขนาดต่ำทั่วทุกคลื่นไฟฟ้า (low-voltage QRS complexes), ภาวะคลื่นไฟฟ้าหัวใจสลับความสูง (electrical alternans: ความสูงและแกนของ QRS เปลี่ยนแปลงสลับไปมาในแต่ละรอบเต้นเนื่องจากหัวใจแกว่งในของเหลว) และพบภาวะ PR segment depression หรือ ST-segment elevation กระจายทั่ว หากมีภาวะเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบเฉียบพลันร่วมด้วย1,4 การวิเคราะห์ของเหลวในเยื่อหุ้มหัวใจ (Pericardial Fluid Analysis ผ่านการเจาะระบาย): ตรวจจำนวนเซลล์ โปรตีน LDH ย้อมแกรม (Gram stain) ตรวจเซลล์มะเร็ง (cytology) และย้อมหาเชื้อวัณโรค (acid-fast bacilli [AFB] stain) เพื่อแยกแยะสาเหตุว่าเป็นสารน้ำหลั่ง, สารน้ำซึม, จากมะเร็ง หรือจากการติดเชื้อ1,3

5. การแบ่งระยะ การจำแนกโรค และระบบให้คะแนนทางคลินิก (Staging, Classification & Clinical Scoring Systems)

เกณฑ์ / ระยะ / องค์ประกอบคะแนน เกณฑ์ทางคลินิก คะแนน และผลกระทบต่อแนวทางการรักษา
ภาวะหัวใจถูกบีบรัดเฉียบพลัน (Acute Tamponade)การสะสมของของเหลวอย่างรวดเร็ว (ภายในไม่กี่นาทีถึงชั่วโมง เช่น จากอุบัติเหตุ, การฉีกเซาะของเอออร์ตา, การทะลุจากสายสวน) ปริมาณน้อย (100–200 มิลลิลิตร) ก็เพียงพอที่จะทำให้เกิดภาวะช็อก กลุ่มอาการของเบ็ค (Beck's triad) มักจะครบถ้วน เงาหัวใจไม่โตขึ้นบนภาพถ่ายรังสีทรวงอก ต้องได้รับการผ่าตัดหรือเจาะระบายออกทันที1,4,5
ภาวะหัวใจถูกบีบรัดกึ่งเฉียบพลันหรือเรื้อรัง (Subacute / Chronic Tamponade)การสะสมของของเหลวค่อยเป็นค่อยไป (วันถึงเดือน เช่น จากมะเร็ง, ภาวะยูรีมีย, วัณโรค, ภาวะพร่องไทรอยด์) ปริมาณของเหลวมาก (สูงถึง 2,000 มิลลิลิตร) รองรับได้เพราะถุงเยื่อหุ้มหัวใจยืดขยายตาม อาการดำเนินจากอ่อนเพลียสู่หายใจลำบากและบวมที่ปลายมือปลายเท้า ภาพถ่ายรังสีทรวงอกพบเงาหัวใจโตเด่นชัด ต้องได้รับการเจาะระบายด่วนก่อนที่จะหัวใจหยุดเต้นระยะสุดท้าย1,3,4
ภาวะหัวใจถูกบีบรัดแบบความดันต่ำ (Low-Pressure Tamponade)พบในผู้ป่วยที่มีภาวะปริมาตรเลือดในร่างกายต่ำรุนแรง (severe hypovolemia), มีความผิดปกติของผนังกั้นห้องหัวใจบน (atrial septal defects) หรือมีการหนาตัวของผนังหัวใจห้องล่างซ้ายมาก ซึ่งความดันการเติมเลือดซีกขวาต่ำ ความดันในเยื่อหุ้มหัวใจสูงขึ้นเพียงเล็กน้อย (เช่น 6–10 มิลลิเมตรปรอท) ก็เพียงพอที่จะทำให้ระบบไหลเวียนโลหิตล้มเหลว จำเป็นต้องอาศัยการตรวจคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจและความสงสัยทางคลินิกสูง1,4
ภาวะหัวใจถูกบีบรัดเฉพาะส่วนหรือเป็นกระเปาะ (Regional / Loculated Tamponade)พบหลังการผ่าตัดหัวใจหรือในภาวะอักเสบเฉพาะที่ ซึ่งถุงน้ำกดทับเฉพาะห้องหัวใจบางห้องเท่านั้น (เช่น ห้องบนขวาหรือห้องล่างซ้ายด้านหลัง) กลุ่มอาการของเบ็คอาจไม่ปรากฏ การวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจผ่านทางหลอดอาหาร (Transesophageal Echocardiography [TEE]) หรือเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ช่องอก จำเป็นต้องระบายน้ำออกเฉพาะจุด1,4,5

6. การวินิจฉัยแยกโรค (Differential Diagnosis)

โรคที่ต้องวินิจฉัยแยกโรค ลักษณะทางคลินิก ชีวเคมี และภาพถ่ายรังสีที่ใช้แยกโรค
เยื่อหุ้มหัวใจอักเสบรัดรัด (Constrictive Pericarditis)มาด้วยอาการหัวใจล้มเหลวซีกขวา ท้องโต (ascites) และความดันหลอดเลือดดำที่คอสูงร่วมกับมีการยุบตัวของ y-descent ที่เด่นชัดและรวดเร็ว (Friedreich's sign) ต่างจากภาวะหัวใจถูกบีบรัดที่ไม่มีการยุบตัวของ y-descent พบหินปูนเกาะที่เยื่อหุ้มหัวใจได้บ่อยบนเอกซเรย์คอมพิวเตอร์หรือภาพถ่ายรังสี อาการชีพจรเบาลงขณะหายใจพบน้อยกว่า (น้อยกว่า 1/3 ของผู้ป่วย)1,4
ภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายห้องล่างขวา (Right Ventricular Infarction)มาด้วยความดันโลหิตต่ำ, เส้นเลือดดำที่คอโป่งพอง และปอดใส ซึ่งคล้ายกลุ่มอาการของเบ็ค แต่คลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG) จะพบการยกขึ้นของส่วน ST ในลีดฝั่งขวา (V3R–V5R) และการตรวจคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจจะพบภาวะการเคลื่อนไหวผิดปกติของผนังหัวใจห้องล่างขวา (RV free wall akinesis) แทนที่จะเป็นการยุบตัวในช่วง diastole ร่วมกับน้ำในเยื่อหุ้มหัวใจปริมาณมาก1,4
ภาวะลิ่มเลือดอุดตันในปอดขนาดใหญ่ (Massive Pulmonary Embolism)ทำให้เกิดภาวะหัวใจห้องขวาโตเฉียบพลัน (acute cor pulmonale), ชีพจรเร็ว, ความดันโลหิตต่ำ และความดันหลอดเลือดดำสูง แยกได้จากอาการเจ็บหน้าอกแบบเยื่อหุ้มปอดอักเสบเฉียบพลัน, หายใจลำบาก, มีอาการของลิ่มเลือดอุดตันในหลอดเลือดดำส่วนลึก (DVT), ค่า D-dimer สูง, พบการขยายตัวของห้องขวาและ McConnell's sign (การบีบตัวไม่ได้ของผนังอิสระห้องขวาแต่ส่วนปลายยอดบีบตัวได้) บนคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจ และพบรอยโรคอุดตันบน CT pulmonary angiography โดยไม่มีน้ำในเยื่อหุ้มหัวใจปริมาณมาก1,4
โรคกล้ามเนื้อหัวใจชนิดบีบตัวผิดปกติ / ภาวะหัวใจล้มเหลวรุนแรง (Obstructive Cardiomyopathy / Severe Congestive Heart Failure)มาด้วยอาการหายใจลำบาก, ความดันการเติมเลือดสูง และบวมที่ปลายมือปลายเท้า มักตรวจพบเสียงผิดปกติ เช่น pulmonary rales และเสียงหัวใจ S3/S4 จากการฟัง การตรวจคลื่นเสียงความถี่สูงหัวใจจะแสดงการทำงานของการบีบตัวหรือคลายตัวของห้องหัวใจบกพร่อง โดยมีของเหลวในเยื่อหุ้มหัวใจปกติหรือมีปริมาณน้อยมาก และไม่มีการยุบตัวของห้องหัวใจในช่วง diastole1,4

7. แนวทางการจัดการและการรักษา (Management & Treatment Protocol)

  • การประคับประคองและการกู้ชีพเบื้องต้น:
    • จัดให้ผู้ป่วยนอนกึ่งนั่งกึ่งราบหากทนได้ ให้สารเสริมออกซิเจนอัตราการไหลสูง และเปิดเส้นเลือดดำส่วน peripheral IV access1,4
    • ให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำเป็นระยะๆ (เช่น Normal saline 250–500 มิลลิลิตร) เพื่อช่วยเพิ่มปริมาตรเลือดชั่วคราวและรักษาระดับการบีบตัวของหัวใจในระหว่างที่เตรียมการระบายของเหลวขั้นเด็ดขาด (หมายเหตุ: วิธีนี้เป็นเพียงมาตรการชั่วคราวและไม่สามารถทดแทนการระบายน้ำออกได้)1,4
    • คำเตือนสำคัญก่อนทำหัตถการ: หลีกเลี่ยงการให้ยาขับปัสสาวะขนาดสูงหรือยาขยายหลอดเลือด (เช่น Nitrates) เนื่องจากจะทำให้ปริมาตรเลือดลดลงอย่างมากและกระตุ้นให้เกิดภาวะช็อกรุนแรง ระมัดระวังอย่างยิ่งกับการใช้เครื่องช่วยหายใจชนิดแรงดันบวก เนื่องจากแรงดันบวกในทรวงอกจะไปขัดขวางการไหลกลับของเลือดดำเพิ่มขึ้น หากจำเป็นต้องใส่ท่อหายใจ ควรให้สารน้ำชดเชยและรักษาระดับการหายใจเองของผู้ป่วยไว้ หรือใช้ยาที่ช่วยรักษาระดับความต้านทานหลอดเลือด1,4
  • การรักษาด้วยยาอันดับแรก (First-Line Medical / Pharmacological Therapy พร้อมขนาดยาผู้ใหญ่ที่แน่นอน):
    • การรักษาด้วยยาเป็นเพียงการประคับประคองชั่วคราว ควรทำการรักษาโรคที่เป็นสาเหตุต้นเหตุจากการติดเชื้อ การอักเสบ หรือมะเร็งเมื่อผู้ป่วยอาการคงที่แล้ว (เช่น Colchicine 0.5 มิลลิกรัม กิน วันละ 2 ครั้ง [PO BID] สำหรับเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบกำเริบซ้ำ, ยาต้านการอักเสบไม่ใช่สเตียรอยด์ [NSAIDs], ยาปฏิชีวนะที่ตรงกับเชื้อ หรือเคมีบำบัด)1,4
  • ข้อบ่งชี้ทางศัลยกรรมและหัตถการ:
    • การเจาะระบายน้ำในเยื่อหุ้มหัวใจภายใต้การนำด้วยอัลตราซาวด์ (Ultrasound-Guided Pericardiocentesis): เป็นหัตถการฉุกเฉินอันดับแรกที่ช่วยชีวิตผู้ป่วยในภาวะหัวใจถูกบีบรัดที่มีผลต่อระบบไหลเวียนโลหิต ทำภายใต้การฉีดยาชาเฉพาะที่โดยใช้เครื่องอัลตราซาวด์หรือเครื่องเอกซเรย์ฟลูออโรสโคปีกำกับ เข็มหรือสายสวนหลอดเลือดขนาดเล็กจะถูกแทงเข้าสู่ช่องเยื่อหุ้มหัวใจ (มักผ่านทางใต้ลิ้นปี่ [subxyphoid] หรือทางด้านปลายยอดหัวใจ [apical approach]) ดูดของเหลวออก และใส่สายสวนสายเดรนแบบพิกเทล (pigtail catheter เช่น ขนาดเทียบเท่า 20–30 Fr ต่อกับระบบดูดสุญญากาศแรงดันต่ำแบบเป็นพักๆ) ไว้เพื่อระบายน้ำออกต่อเนื่องจนกว่าปริมาณน้ำจะลดลงเหลือน้อยกว่า 25–30 มิลลิลิตรต่อวัน1,4,6
    • การผ่าตัดเปิดเยื่อหุ้มหัวใจ / การเจาะหน้าต่างเยื่อหุ้มหัวใจ (Surgical Pericardiotomy / Pericardial Window): มีข้อบ่งชี้ในกรณีหัวใจถูกบีบรัดจากอุบัติเหตุ, น้ำในเยื่อหุ้มหัวใจกลับมาเป็นซ้ำ, ของเหลวมีลักษณะเป็นกระเปาะเฉพาะส่วน, มีเลือดออกที่ยังควบคุมไม่ได้ (เช่น หลังผ่าตัดหัวใจหรือการฉีกเซาะของเอออร์ตา), เยื่อหุ้มหัวใจอักเสบเป็นหนองที่ต้องขูดเนื้อเยื่อออก หรือเมื่อการระบายผ่านทางผิวหนังล้มเหลว ทำโดยการผ่าตัดเปิดเยื่อหุ้มหัวใจผ่านใต้ลิ้นปี่ (subxyphoid pericardiotomy), การผ่าตัดส่องกล้องทรวงอก (Video-Assisted Thoracoscopic Surgery [VATS]) หรือการผ่าตัดเปิดทรวงอก (open thoracotomy)1,4,5

8. ภาวะแทรกซ้อนและการพยากรณ์โรค (Complications & Prognosis)

  • ภาวะแทรกซ้อนเฉียบพลัน: ภาวะหัวใจหยุดเต้นแบบไม่มีชีพจร (PEA arrest), ภาวะช็อกเนื่องจากหัวใจ (cardiogenic shock), ภาวะสมองขาดเลือดไปเลี้ยงจนเกิดความเสียหายของสมองจากภาวะขาดออกซิเจน (anoxic brain injury), ภาวะอวัยวะล้มเหลวหลายระบบ (multiorgan failure) และภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดหรือหัวใจเต้นผิดจังหวะจากการระบายน้ำออกอย่างรวดเร็วหรือการทำหัตถการ1,4,5
  • อัตราการเจ็บป่วยและอัตราการเสียชีวิต (Morbidity & Mortality): ภาวะหัวใจถูกบีบรัดที่ไม่ได้รับการรักษาทำให้อัตราการเสียชีวิตสูงถึง 100% เนื่องจากระบบไหลเวียนโลหิตหยุดทำงานอย่างถาวร แม้จะได้รับการรักษาอย่างรวดเร็ว การพยากรณ์โรคยังขึ้นอยู่กับสาเหตุต้นเหตุเป็นหลัก—ผู้ป่วยที่มีภาวะหัวใจถูกบีบรัดจากมะเร็งจะมีอัตราการรอดชีวิตระยะยาวต่ำกว่า ในขณะที่ผู้ป่วยจากสาเหตุจากการแพทย์หรือจากการติดเชื้อที่ได้รับการระบายน้ำออกอย่างรวดเร็วจะมีอัตราการรอดชีวิตในระยะเฉียบพลันสูงมาก1,3,5
  • การกลับมาเป็นซ้ำ (Recurrence): ผู้ป่วยร้อยละ 10–30 ที่มีสาเหตุจากมะเร็งหรือโรคไม่ทราบสาเหตุอาจมีน้ำในเยื่อหุ้มหัวใจสะสมกลับมาซ้ำได้อีก ซึ่งต้องทำการเจาะระบายซ้ำ, ทำลายช่องเยื่อหุ้มหัวใจให้ติดกัน (pericardiosclerosis / sclerodesis) หรือสร้างทางเชื่อมถาวรระหว่างเยื่อหุ้มหัวใจกับช่องเยื่อบุช่องท้องหรือช่องเยื่อหุ้มปอด (pericardial-peritoneal or pericardial-pleural window)1,4