Akut pankreatit (Acute pancreatitis), pankreasın peripankreatik dokular ve uzak organ sistemleri ile değişken düzeyde etkilendiği akut enflamatuar bir sürecidir 1,2. Revize Atlanta Sınıflaması (Revised Atlanta Classification) kriterlerine göre tanı konulabilmesi için şu üç özellikte en az ikisinin bulunması gereklidir: sırta yayılan tipik epigastrik ağrı, normal üst sınırın (ULN) en az üç katı serum lipaz veya amilaz aktivitesi ve kesitsel görüntüleme yöntemlerinde karakteristik bulgular 1.

Akut Pankreatit Tanı ve Yönetim Akışı (Acute Pancreatitis Management Flowchart) 1 Tanı Kriterleri (Diagnostic Criteria) Revize Atlanta Kriterleri'ne göre ağrı, enzim yüksekliği veya görüntüleme bulgularından en az ikisinin varlığı. 2 Etiyoloji Değerlendirmesi (Aetiology Assessment) Safra taşları ve alkol başta olmak üzere, trigliserit ve ilaç gibi olası nedenlerin tespiti. 3 Sıvı Resusitasyonu (Fluid Resuscitation) Ringer Laktat (Hartmann solüsyonu) ile hedefe yönelik dengeli hidrasyon ve yakın vital takip. 4 Beslenme ve Girişim (Nutrition & Intervention) İlk 24-48 saatte enteral beslenme başlanması ve gerekli durumlarda erken ERCP veya kolesistektomi.
Klinik Özellik / Parametre Klinik Detay (Clinical Detail)
En Sık İki Neden Safra taşları (%40–50) ve alkol (%25–35) 1,2
Klasik Ağrı Tarifi Aniden başlayan, şiddetli, sırta doğru yayılan ve öne eğilmekle kısmen hafifleyen epigastrik ağrı 1,2
Cilt Bulguları (Nadir) Şiddetli retroperitonal kanamada periumbilikal ekimoz (Cullen belirtisi) veya flank ekimoz (Grey Turner belirtisi) 2
Tercih Edilen Sıvı Dengeli kristalloidler (0.9% SF yerine Ringer Laktat / Hartmann solüsyonu) 2
Beslenme Desteği Bağırsak mukozal bütünlüğünü korumak ve bakteriyel translokasyonu azaltmak için ilk 24–48 saatte enteral beslenme 1,2

Etiyoloji (I GET SMASHED)

  • safra taşları (Gallstones) (olguların %40–50'si): Biliyer mikrolitiazis veya taşların ampuller tıkanıklığa yol açması; başlangıçtan sonraki 48 saat içinde ALT düzeyinin >150 U/L olması ile düşündürülür 1,2

  • alkol (Alcohol) (olguların %25–35'i)

  • diğer nedenler (Other causes): Hipertrigliseridemi (>11.3 mmol/L / 1000 mg/dL), post-ERCP, hiperkalsemi, ilaçlar (azatiyoprin, valproat, tiyazitler), otoimmün (IgG4 ilişkili hastalık), akrep sokması ve travma

Klinik Bulgular ve Belirtiler

Hastalar genellikle aniden başlayan, şiddetli ve orta sırt bölgesine doğru yayılan, öne doğru eğilmekle kısmen rahatlayan epigastrik ağrı ile birlikte bulantı ve kusma şikayetleriyle başvururlar 1,2. Şiddetli retroperitonal kanama durumlarında Cullen işareti (periumbilikal ekimoz) veya Grey Turner işareti (yan taraflarda/flank bölgesinde ekimoz) görülebilir 2.

Şiddet Sınıflaması (Revize Atlanta Sınıflaması)

  • hafif akut pankreatit (Mild acute pancreatitis): Organ yetmezliği, lokal veya sistemik komplikasyon bulunmaz.

  • orta şiddetli akut pankreatit (Moderately severe acute pancreatitis): Geçici organ yetmezliği (<48 saat) ve/or lokal komplikasyonlar (akut peripankreatik sıvı koleksiyonu, pankreatik psödokist, akut nekrotizan koleksiyon veya duvarla çevrili nekroz) eşlik eder 1.

  • şiddetli akut pankreatit (Severe acute pancreatitis): Solunum, kardiyovasküler veya renal sistemleri içeren kalıcı organ yetmezliği (>48 saat; Modifiye Marshall skoru ≥2) mevcuttur 1.

Yönetim ve Hemşirelik Bakım Protokolü

  • hedefe yönelik sıvı replasmanı (Goal-directed fluid resuscitation): İdrar çıkışını >0.5 mL/kg/saat üzerinde tutmak için orta hızda dengeli kristalloidler (Ringer Laktat) tercih edilir 2.

  • erken enteral beslenme (Early enteral nutrition): Oral, nazogastrik veya nazojejunal yolla ilk 24–48 saat içinde beslenmeye başlanması bağırsak bariyerini korur; steril nekroz olgularında rutin profilaktik antibiyotik önerilmez 1,2.

  • biliyer dekompresyon (Biliary decompression): Eşlik eden akut kolanjit varlığında ilk 24 saat içinde acil ERCP uygulanır; hafif safra taşı pankreatitinde aynı hastane yatışı sırasında laparoskopik kolesistektomi yapılır 1,2.