Pulmoner emboli (Pulmonary embolism - PE), kalbin sağ ventrikülünden çıkan pulmoner arter ağacının bir tromboz (çoğunlukla alt ekstremite veya pelvik derin ven trombozu (deep vein thrombosis - DVT) kaynaklı) tarafından tıkanması durumudur 1,2. Miyokard enfarktüsü ve inmeden sonra akut kardiyovasküler ölümlerin en sık üçüncü nedenidir 1.
Klinik Belirtiler (Clinical Presentation)
Sık görülen belirtiler (Common symptoms): Ani başlangıçlı dispne (%75–85), plevritik göğüs ağrısı (%40–65), öksürük, hemoptizi, presenkop veya senkop.
Masif (Yüksek riskli) PE (Massive high-risk PE): Kalıcı sistemik hipotansiyon (sistolik kan basıncı <90 mmHg veya 15 dakikadan uzun süreyle ≥40 mmHg düşüş), obstrüktif şok veya nabızsız elektriksel aktivite (pulseless electrical activity - PEA) kardiyak arresti 1.
Tanı Yöntemleri ve Laboratuvar (Investigations)
Klinik Olasılık ve Laboratuvar (Pre-test Probability & Laboratory)
Wells skoru (Wells score) veya modifiye Geneva skoru: Hastaları "PE olası değil" veya "PE olası" şeklinde sınıflandırmak için kullanılır 1,2.
D-dimer: Düşük/orta olasılıklı hastalarda yüksek negatif öngörü değerine sahiptir; 50 yaş üzerindeki hastalarda yaşa uyarlanmış eşik değeri (yaş × 10 µg/L) duyarlılığı düşürmeden özgüllüğü artırır 1.
Elektrokardiyografi (ECG): Sinüs taşikardisi en sık görülen bulgudur; sağ ventrikül zorlanma paternleri arasında V1–V4 derivasyonlarında T dalgası inversiyonu, inkomplet/komplet RBBB ve klasik S1Q3T3 paterni (vakaların <%15'i) yer alır 1.
Görüntüleme (Imaging)
Bilgisayarlı tomografi pulmoner anjiyografi (CT pulmonary angiography - CTPA): Seçilecek ilk görüntüleme yöntemidir; ana pulmoner arterde ("saddle embolus" / semer emboli), lobar, segmental veya subsegmental arterlerde intralüminal dolum defektlerini ("polo mint" bulgusu ve demir yolu manzarası), ayrıca sağ ventrikül zorlanmasını (RV:LV çap oranı >1.0 ve interventriküler septumun sola doğru itilmesi) gösterir 1,2.
V/Q (ventilasyon-perfüzyon) sintigrafisi: Akciğer grafisi normal olan gebelerde veya ciddi böbrek yetmezliği bulunan hastalarda tercih edilir 1.
| Klinik Risk Grubu (Clinical Risk Group) | Önerilen Tanı ve Tedavi Yaklaşımı (Recommended Approach) |
|---|---|
| Düşük ve Orta Riskli PE (Low/Intermediate-Risk PE) | Wells skoru / Geneva skoru, yaşa uyarlanmış D-dimer; ilk seçenek olarak Direkt Oral Antikoagülanlar (DOAC - örn. Apiksaban 10 mg günde 2 kez × 7 gün, ardından günde 2 kez 5 mg veya Rivaroksaban). Gebelikte ve aktif kanser varlığında Düşük Molekül Ağırlıklı Heparin (DMAH) tercih edilir 1,2. |
| Masif / Yüksek Riskli PE (Massive High-Risk PE) | Acil yatak başı ekokardiyografi, anında unfraksiyone heparin infüzyonu ve sistemik tromboliz (örn. rekombinant doku plazminojen aktivatörü / Alteplaz 100 mg IV). Trombolizin kontrendike olduğu durumlarda cerrahi veya kateter eşliğinde embolektomi uygulanır 1. |
Yönetim ve Hemşirelik Bakım Protokolü (Management & Nursing Monitoring)
Antikoagülasyon ve DOAC Protokolü: Stabil hastalarda apiksaban (ilk 7 gün günde iki kez 10 mg, ardından günde iki kez 5 mg) veya rivaroksaban tedavisi başlanır 1,2. Hemşirelik takibinde kanama bulguları (gastrointestinal kanama, dişeti kanaması, hematüri) yakından izlenmelidir.
Masif PE ve Tromboliz Yönetimi: Kan basıncı <90 mmHg olan stabil olmayan hastalarda Alteplaz 100 mg IV (2 saat içinde) uygulanır. İşlem süresince ve sonrasında yaşamsal bulgular (tansiyon, nabız, oksijen satürasyonu) 15 dakikada bir takip edilmeli, ani hipotansiyon veya aritmi gelişimi açısından defibrilatör ve acil müdahale ekipmanı hazır bulundurulmalıdır.
Hasta Pozisyonu ve Oksijenasyon: Dispne ve hipoksisi olan hastalar yarı oturtur pozisyonda (Fowler pozisyonu) takip edilmeli, nazal kanül veya maske ile hedeflenen oksijen satürasyonu (%92–96) sağlanmalıdır.
