तीव्र स्वादुपिंडदाह (Acute pancreatitis) ही स्वादुपिंडाची (pancreas) एक तीव्र दाहक स्थिती आहे, ज्यामध्ये पेरीपँक्रियाटिक उती (peripancreatic tissues) आणि दूरच्या अवयव प्रणालींवर परिणाम होऊ शकतो 1,2. सुधारित अटलांटा वर्गीकरणानुसार (Revised Atlanta Classification), निदान करण्यासाठी खालीलपैकी किमान दोन वैशिष्ट्ये असणे आवश्यक आहे: पाठीत सरळ पसरणाऱ्या वरच्या पोटातील वैशिष्ट्यपूर्ण वेदना, सीरम लायपेस किंवा अमायलेज क्रियाशीलता सामान्य वरच्या मर्यादेच्या किमान तीन पट असणे, आणि क्रॉस-सेक्शनल इमेजिंगवरील वैशिष्ट्यपूर्ण निष्कर्ष 1.
कारणे (Aetiology - I GET SMASHED)
पित्ताशयातील खडे (Gallstones) (४०-५०% प्रकरणे): पित्त नलिका तात्पुरती ब्लॉक होणे; एएलटी (ALT >150 U/L) पातळी वाढल्याने ४८ तासांच्या आत समजते 1,2
मद्यपान (Alcohol) (२५-३५% प्रकरणे)
इतर कारणे: हायपरट्रिग्लिसिडेमिया (>11.3 mmol/L / 1000 mg/dL), पोस्ट-ईआरसीपी (Post-ERCP), हायपरकॅल्सीमिया, औषधे (अॅझॅथोप्रीन, व्हॅलप्रोजेट, थियाझाइड्स), ऑटोइम्यून (IgG4-संबंधी आजार), विंचू दंश, आघात (trauma)
क्लिनिकल प्रस्तुतीकरण (Clinical presentation)
रुग्णांना अचानक, तीव्र वरच्या पोटाच्या मध्यभागी वेदना होतात जी पाठीत सरळ आरपार जातात, पुढे झुकल्याने काहीशी आराम मिळते, आणि मळमळ व उलट्या होतात 1,2. गंभीर रेट्रोपेरिटोनियल रक्तस्रावामुळे कुलेन चिन्ह (Cullen sign) (बोटाभोवती रक्तस्राव) किंवा ग्रे टर्नर चिन्ह (Grey Turner sign) (कमरेच्या बाजूला रक्तस्राव) दिसून येऊ शकते 2.
तीव्रतेचे वर्गीकरण (Classification of Severity - Revised Atlanta Classification)
सौम्य तीव्र स्वादुपिंडदाह (Mild acute pancreatitis): अवयव निकामी होणे (organ failure) नाही आणि कोणतीही स्थानिक किंवा प्रणालीगत गुंतागुंत नाही
मध्यम स्वरूपाचा तीव्र स्वादुपिंडदाह (Moderately severe acute pancreatitis): तात्पुरते अवयव निकामी होणे (<४८ तास) आणि/किंवा स्थानिक गुंतागुंत (तीव्र पेरीपँक्रियाटिक द्रव संचय, स्वादुपिंड संगोष्ठी (pseudocyst), किंवा नेक्रोटिक संचय) 1
गंभीर तीव्र स्वादुपिंडदाह (Severe acute pancreatitis): श्वसन, रक्ताभिसरण किंवा मूत्राशय प्रणालीचा समावेश असलेले सतत अवयव निकामी होणे (>४८ तास) (मॉडिफाइड मार्शल स्कोअर ≥२) 1
व्यवस्थापन आणि काळजी (Management)
| उपचार घटक (Treatment Component) | क्लिनिकल तपशील आणि देखरेख (Clinical Details & Monitoring) |
|---|---|
| लक्ष्याभिमुख द्रव पुनर्जलयन (Goal-directed fluid resuscitation) | समतोल स्फटिकायुक्त द्रव (Hartmann / Ringer lactate द्रावण ०.९% सलाईनपेक्षा चांगले) लघवीचे प्रमाण >०.५ मिली/किलो/तास राखण्यासाठी द्यावे 2. |
| लवकर एंटरल पोषण (Early enteral nutrition) | २४ ते ४८ तासांच्या आत तोंडावाटे किंवा नाकातून नळीद्वारे (nasogastric/nasojejunal) पोषण सुरू केल्याने आतड्याचे आरोग्य टिकून राहते; निर्जंतुक नेक्रोसिससाठी प्रतिजैविके (prophylactic antibiotics) आवश्यक नाहीत 1,2. |
| पित्त नलिका डीकंप्रेशन (Biliary decompression) | सोबत तीव्र कोलॅंगायटीस (Acute cholangitis) असल्यास २४ तासांच्या आत तातडीने ईआरसीपी (ERCP) करावी 1,2. |
नर्सिंग आणि बेड्ससाईड देखरेख (Bedside Nursing Monitoring Points)
- व्हाइटल साईन्स (Vitals Monitoring): रक्तदाब, नाडीचा वेग, श्वसन दर आणि ऑक्सिजन संपृक्तता (SpO2) दर ४ तासांनी तपासावी.
- लघवीचे प्रमाण (Urine Output): लघवीचे प्रमाण ताशी ०.५ मिली/किलो पेक्षा जास्त आहे का याची नोंद ठेवण्यासाठी युरिन बॅग मोजावी.
- लाल झेंडे (Red-Flag Signs): तीव्र ओटीपोटात दुखणे कायम राहणे, ताप वाढणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा रक्तदाब अचानक कमी होणे (शॉकची लक्षणे) दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांना कळवावे.
