तीव्र पेरीकार्डिटिस (Acute pericarditis) हा पेरीकार्डियमचा (Pericardium) एक तीव्र जळजळ करणारा सिंड्रोम (Inflammatory syndrome) आहे, जो इस्केमिया नसलेल्या (non-ischaemic) छातीच्या तीव्र वेदनांसाठी आपत्कालीन विभागात येणाऱ्या रुग्णांपैकी सुमारे ५% रुग्णांमध्ये आढळतो 1,2. युरोपियन सोसायटी ऑफ कार्डिओलॉजी (ESC) निकषांचा वापर करून वैद्यकीयदृष्ट्या निदान केले जाते, आणि पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी प्रथम श्रेणीच्या व्यवस्थापनामध्ये कोल्चिसिन (Colchicine) चे ॲस्पिरिन किंवा नॉन-स्टेरॉडल अँटी-इन्फ्लॅमेटरी ड्रग (NSAID) सोबत संयोजन केले जाते 1,3.
रोगप्रसार (Epidemiology)
तीव्र पेरीकार्डिटिस सर्व वयोगटांमध्ये होतो परंतु १६–६५ वर्षे वयोगटातील पुरुषांमध्ये याचे प्रमाण सर्वाधिक असते 1,2. कोल्चिसिनशिवाय उपचार केलेल्या १५–३०% रुग्णांमध्ये १८ महिन्यांच्या आत पेरीकार्डिटिसची पुनरावृत्ती (recurrent pericarditis) होते 3.
एटीओलॉजी (Aetiology)
विकसित देशांमध्ये, ८०–९०% प्रकरणे इडिओपॅथिक (idiopathic) किंवा संशयित विषाणूजन्य (viral) उत्पत्तीची असतात 1,2:
संक्रामक (Infectious): विषाणूजन्य (कॉकस्याकीव्हायरस, इकोव्हायरस, ॲडेनोव्हायरस, SARS-CoV-2, HIV), जिवाणूजन्य (मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरकुलोसिस (Mycobacterium tuberculosis) — स्थानिक प्रदेशात प्रमुख कारण), बुरशीजन्य (fungal)
ऑटोइम्यून आणि पोस्ट-कार्डियाक इंजरी (Autoimmune and post-cardiac injury): सिस्टेमिक ल्युपस इरिथिमॅटोसस (SLE), संधिवात (rheumatoid arthritis), ड्रेस्लर सिंड्रोम (Dressler syndrome) (मायोकार्डियल इन्फार्क्शननंतरचा पेरीकार्डिटिस), पोस्ट-पेरीकार्डिओटॉमी सिंड्रोम 1
चयापचय (Metabolic): प्रगत क्रॉनिक किडनी डिसीजमधील युरिमिक पेरीकार्डिटिस, मिक्सीडमा (myxoedema)
निओप्लास्टिक (Neoplastic): फुफ्फुस किंवा स्तनाचे मेटास्टॅटिक कार्सिनोमा, लिम्फोमा
क्लिनिकल प्रेझेंटेशन (Clinical presentation)
युरोपियन सोसायटी ऑफ कार्डिओलॉजी (ESC) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, तीव्र पेरीकार्डिटिसच्या वैद्यकीय निदानासाठी खालील ४ निकषांपैकी किमान २ निकष आवश्यक असतात 1:
पेरीकार्डिटिक छातीत वेदना (Pericarditic chest pain) (>८५–९०% प्रकरणांमध्ये): तीव्र, प्ल्युरिटिक रेट्रोस्टर्नल वेदना जी ट्रॅपेझियस रिजपर्यंत पसरते (फ्रैनिक मज्जातंतूच्या माध्यमातून) आणि सरळ बसून पुढे झुकल्याने सुधारते
पेरीकार्डियल फ्रिक्शन रब (Pericardial friction rub) (<३३% प्रकरणांमध्ये): उच्च-आवाजाचा, खरखरीत, ट्रायफॅसिक ऑस्कलटेटरी ध्वनी जो डाव्या खालच्या स्टर्नल बॉर्डरवर रुग्ण पुढे झुकलेला असताना श्वास सोडण्याच्या शेवटी उत्तम ऐकू येतो
वैशिष्ट्यपूर्ण ईसीजी बदल (Characteristic ECG changes) (६०% पर्यंत प्रकरणांमध्ये): नवीन व्यापक ST-सेगमेंट उन्नयन (elevation) आणि/किंवा PR-सेगमेंट डिप्रेशन
पेरीकार्डियल इफ्यूजन (Pericardial effusion) (६०% पर्यंत प्रकरणांमध्ये): ट्रान्सथोरॅसिक इकोकार्डिओग्राफीवर नवीन किंवा बिघडलेले इफ्यूजन
तपासण्या (Investigations)
ईसीजी (ECG)
१२-लिड ईसीजी (12-lead ECG) क्लासिकली चार क्रमवार टप्प्यांमधून जाते 1,2:
टप्पा १ (तासांपासून दिवसांपर्यंत): अंग आणि प्रिकोर्डियल लीड्सवर व्यापक कॉन्केव्ह ("सॅडल-शेपड") ST-सेगमेंट उन्नयन आणि PR-सेगमेंट डिप्रेशन, aVR (आणि V1) लीडमध्ये प्रतिरोधी ST डिप्रेशन आणि PR उन्नयन; स्पोडिक साइन (Spodick sign) (खाली जाणारा TP सेगमेंट) ची उपस्थिती
टप्पा २ (१-२ आठवडे): टी-वेव्ह फ्लॅटनिंगसह ST आणि PR सेगमेंटचे सामान्यीकरण (normalisation)
टप्पा ३ (२-३ आठवडे): डिझाईन केलेले T-वेव्ह इन्व्हर्जन (ST-elevation myocardial infarction च्या विपरीत, ST सेगमेंट बेसलाइनवर परत आल्यानंतरच घडते)
टप्पा ४ (आठवड्यांपासून महिन्यांपर्यंत): सामान्य बेसलाइन ECG कडे परतणे
प्रयोगशाळा तपासण्या (Laboratory)
दाहक मार्कर (Inflammatory markers): वाढलेले सी-रिॲक्टिव्ह प्रोटीन (CRP), एरिथ्रोसाइट सेडिमेंटेशन रेट (ESR), आणि ल्युकोसाइटोसिस निदानास समर्थन देतात आणि उपचाराचा कालावधी ठरवतात 1
कार्डियाक ट्रॉपोनिन (Cardiac troponin): सहवर्ती एपिकार्डियल मायोकार्डियल जळजळ (मायोपेरीकार्डिटिस - myopericarditis) दर्शविणाऱ्या २०–३०% रुग्णांमध्ये थोडे वाढलेले आढळते 1,2
इमेजिंग (Imaging)
ट्रान्सथोरॅसिक इकोकार्डिओग्राफी (Transthoracic echocardiography - TTE): पेरीकार्डियल इफ्यूजन मोजण्यासाठी आणि कार्डियाक टॅम्पोनेड (Cardiac tamponade) (डायस्टोलिक उजव्या व्हेंट्रिकुलर कोलाप्स, उजव्या अट्रियल सिस्टोलिक कोलाप्स, आणि प्लेथोरिक IVC) वगळण्यासाठी सर्व रुग्णांमध्ये शिफारस केली जाते 1
कार्डियाक एमआरआय (Cardiac MRI - CMR): परिघीय पेरीकार्डियल जाड होणे (>३ मिमी), T2-STIR पेरीकार्डियल एडिमा, आणि पेरीकार्डियमचे लेट गॅडोलीनियम एन्हांसमेंट (LGE) दर्शवते
व्यवस्थापन (Management)
प्रथम श्रेणीचे वैद्यकीय उपचार (First-line medical therapy): उच्च-डोस ॲस्पिरिन (७५०–१००० मिग्रॅ दर ८ तासांनी) किंवा गॅस्ट्रोप्रोटेक्शनसह आयबुप्रोफेन (६०० मिग्रॅ दर ८ तासांनी) १–२ आठवड्यांसाठी, कमी डोसच्या कोल्चिसिन (Colchicine) सोबत (<७० किलो असल्यास ०.५ मिग्रॅ दिवसातून एकदा किंवा ≥७० किलो असल्यास ०.५ मिग्रॅ दिवसातून दोनदा) ३ महिन्यांसाठी, ज्यामुळे पुनरावृत्तीचा दर अर्धा होतो 1,3
व्यायाम प्रतिबंध (Exercise restriction): लक्षणे दूर होईपर्यंत आणि CRP, ECG, आणि इकोकार्डिओग्राम सामान्य होईपर्यंत तीव्र शारीरिक क्रिया टाळणे (स्पर्धात्मक खेळाडूंसाठी किमान ३ महिने) 1
कॉर्टिकोस्टिरॉड्स (Corticosteroids): NSAIDs/colchicine contraindications किंवा विशिष्ट ऑटोइम्यून लक्षणांसाठी काटेकोरपणे राखीव ठेवले जातात, कारण लवकर स्टिरॉइड वापरल्याने पुनरावृत्तीचा धोका वाढतो 1,3
भेदक निदान (Differential diagnosis)
| स्थिती (Condition / Status) | प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) |
|---|---|
| एसटी-एलिहेव्हशन मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (ST-elevation myocardial infarction - STEMI) | कोरोनरी धमनी प्रदेशाशी संबंधित कॉन्वेक्स ("टॉम्बस्टोन") ST उन्नयन, aVR/V1 व्यतिरिक्त इतर लीड्समध्ये प्रतिरोधी ST डिप्रेशन, आणि PR डिप्रेशन नसणे 1,2 |
| बिनाइन अर्ली रिपोलरायझेशन (Benign early repolarisation) | प्रिकोर्डियल लीड्समध्ये (V2–V5) सर्वाधिक ST उन्नयन, J-पॉइंट नॉटिंग ("फिश-हुक" देखावा), V6 लीडमध्ये ST/T गुणोत्तर <०.२५, आणि कोणतेही उत्क्रांती बदल नसणे |
| पल्मोनरी एम्बोलिझम (Pulmonary embolism) | टॅचिकार्डिया, हायपोक्सिया, आणि सामान्य किंवा उजव्या हृदयाचा ताण दर्शविणारा ECG सह प्ल्युरिटिक छातीत वेदना |
