कर्णकुहर कंपन (Atrial Fibrillation - AF) हा एक असा उप-कर्णकुहर ताचियारिथमिया (Supraventricular Tachyarrhythmia) आहे, ज्यामध्ये कर्णकुहरांचे विद्युत सक्रियीकरण विस्कळीत होते आणि त्यामुळे कर्णकुहरांचे यांत्रिक आकुंचन प्रभावीपणे होत नाही 1,2. जागतिक स्तरावर प्रौढ लोकांमध्ये याचे प्रमाण २ ते ४ टक्के इतके असते (आणि ८० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींमध्ये हे प्रमाण १० टक्क्यांहून अधिक होते), ज्यामुळे इसमिक स्ट्रोक (Ischaemic Stroke) होण्याचा धोका पाच पटीने वाढतो 1,2.

१. कारणे आणि जोखीम घटक (Etiology & Risk Factors - PIRATES निमोनिक)

  • P (Pulmonary): फुफ्फुसाचे आजार जसे की पल्मोनरी एम्बोलिझम (Pulmonary Embolism), सीओपीडी (COPD), ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप एपनिया (OSA) आणि न्यूमोनिया.
  • I (Ischaemic & Structural): कोरोनरी धमनी विकार, हृदय अपयश (HFrEF/HFpEF) आणि उच्च रक्तदाबामुळे होणारा हृदयाचा विकार.
  • R (Rheumatic & Valvular): रुमॅटिक व व्हॅल्व्हुलर आजार, जसे की मिट्रल स्टेनोसिस (Mitral Stenosis) ज्यामुळे डावे कर्णकुहर विस्तारते.
  • A (Alcohol & Acute triggers): अति मद्यपान ('हॉलिडे हार्ट सिंड्रोम'), सेpsis, शस्त्रक्रियेनंतरची स्थिती आणि इलेक्ट्रोलाइट असंतुलन (हायपोकलॅमिया, हायपोमॅग्नेसिमिया).
  • T (Thyrotoxicosis): अतिथायरॉइड ग्रंथीची वाढ (Hyperthyroidism / ग्रेव्ह्ज रोग).
  • E (Elderly & Genetic): वृद्ध वय आणि अनुवांशिक चॅनेलॅोपॅथी.
  • S (Sick sinus syndrome): ताची-ब्रॅडी सिंड्रोम.

२. विकृतीविज्ञान आणि वर्गीकरण (Pathophysiology & Temporal Classification)

फुफ्फुसाच्या शिरांच्या (Pulmonary Veins) स्नायूंच्या अस्तरातून निर्माण होणाऱ्या अस्थानिक विद्युत लहरींमुळे डाव्या कर्णकुहरामध्ये फेरफटका मारणाऱ्या अनेक लहरी तयार होतात ("AF मुळे AF वाढतो"). कर्णकुहरांचे समन्वित आकुंचन नष्ट झाल्यामुळे डाव्या निलयाच्या भरण्यात घट होते (विशेषतः मिट्रल स्टेनोसिसमध्ये) आणि डाव्या कर्णकुह्राच्या उपांगामध्ये (Left Atrial Appendage - LAA) रक्ताची साचणूक होऊन गुठळ्या तयार होण्याचा धोका वाढतो 1,2.

कर्णकुहर कंपनाची पॅथोफिजियोलॉजी आणि व्यवस्थापन (Atrial Fibrillation Flowchart) 1 अ‍ॅक्टिव्हेशन फुफ्फुसाच्या शिरांमधून विस्कळीत विद्युत लहरी निर्माण होतात 2 परिणाम कर्णकुहराचे आकुंचन थांबल्यामुळे रक्त साचून रक्ताची गुठळी तयार होऊ शकते 3 निदान १२-सुईचा ईसीजी काढून अनियमित लय आणि P लहरींचा अभाव तपासणे 4 उपचार एबीसी मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार DOAC औषधे आणि हृदयाची गती नियंत्रित करणे
  • पॅरोक्सिजमल AF (Paroxysmal AF): लक्षणांची सुरुवात झाल्यानंतर ७ दिवसांच्या आत (सामान्यतः ४८ तासांच्या आत) स्वतःहून किंवा उपचाराने बरे होणारे कंपन.
  • पर्झिस्टंट AF (Persistent AF): सलग ७ दिवसांपेक्षा जास्त काळ टिकणारे कंपन.
  • लॉन्ग-स्टँडिंग पर्झिस्टंट AF (Long-standing Persistent AF): १२ महिन्यांपेक्षा जास्त काळ सतत राहणारे कंपन.
  • परमनंट AF (Permanent AF): ज्यामध्ये रुग्ण आणि वैद्यकीय तज्ज्ञ यांनी लय पूर्ववत करण्याचे प्रयत्न थांबवले आहेत अशी स्थायी स्थिती.

३. क्लिनिकल लक्षणे आणि शारीरिक तपासणी

  • लक्षणे: छातीत धडधडणे (Palpitations), श्रमाच्या वेळी धाप लागणे, थकवा, मूर्च्छा येण्यासारखे वाटणे, छातीत अस्वस्थता किंवा कोणतीही लक्षणे न दिसणे ("सायलेंट AF").
  • बेडसाईड तपासणी निष्कर्ष:
    • अनियमितपणे अनियमित नाडी (Irregularly irregular pulse): नाडीच्या गतीमध्ये आणि आवाजात असंतुलन, तसेच अपेक्स-रेडिअल नाडीची तफावत (Apical-radial pulse deficit) जाणवणे.
    • ज्युगुलर व्हेनस प्रेशर (JVP): कर्णकुहराच्या आकुंचनाभावामुळे JVP मध्ये 'a' लहरी अनुपस्थित असणे.
    • पहिल्या हृदयध्वनीची (S1) तीव्रतेमध्ये भिन्नता आणि चौथ्या हृदयध्वनीचा (S4) अभाव.

४. निदान कार्य आणि मूल्यमापन (Diagnostic Workup)

तपासणी (Investigation) अपेक्षित क्लिनिकल निष्कर्ष आणि निदानाचा उद्देश
१२-सुईचा ईसीजी (12-Lead ECG - सुवर्ण मानक) १. स्पष्ट P लहरींचा अभाव · २. विस्कळीत बेसलाईन फाइब्रिलेटरी f लहरी (३५०-६०० प्रति मिनिट, V1 मध्ये उत्तम दिसतात) · ३. अनियमित RR अंतर · ४. अरुंद QRS कॉम्प्लेक्स (<120 ms).
थायरॉइड कार्य चाचण्या (TSH, Free T4) नव्याने निदान झालेल्या सर्व AF रुग्णांमध्ये उपेक्षित थायरॉइड विकार वगळण्यासाठी अनिवार्य आहे.
सीरम इलेक्ट्रोलाइट्स (K⁺, Mg²⁺, Ca²⁺), मूत्रपिंड व यकृताचे कार्य K⁺ >4.0 mmol/L आणि Mg²⁺ >0.9 mmol/L राखणे; DOAC च्या अचूक डोससाठी क्रिएटीनिन क्लिनरन्स (CrCl) मोजणे.
ट्रान्सथोरॅसिक इकोकार्डिओग्राफी (TTE) डाव्या निलयाचे इजेक्शन फ्रॅक्शन (LVEF) तपासणे, डाव्या कर्णकुहराचा आकार आणि व्हॅल्व्हच्या आजारांचे मूल्यांकन करणे.
ट्रान्सएसोफेजियल इकोकार्डिओग्राफी (TOE / TEE) तातडीच्या कार्डिओव्हर्जनपूर्वी डाव्या कर्णकुहराच्या उपांगात (LAA) रक्ताची गुठळी (Thrombus) आहे का हे तपासण्यासाठीचे सुवर्ण मानक.

५. पक्षाघात जोखीम स्तरीकरण — CHA₂DS₂-VASc स्कोअर

क्लिनिकल जोखीम घटक गुण आणि प्रतिस्कंदक (Anticoagulation) निकष
C — कंजेस्टिव्ह हार्ट फेल्युअर (किंवा LVEF ≤40%) +१ गुण
H — उच्च रक्तदाब (Hypertension) +१ गुण
A₂ — वय ≥७५ वर्षे +२ गुण
D — मधुमेह (Diabetes mellitus) +१ गुण
S₂ — मागील पक्षाघात (Stroke) किंवा TIA +२ गुण
V — रक्तवाहिन्यांचे आजार (मागील MI किंवा परिधीय धमनी विकार) +१ गुण
A — वय ६५–७४ वर्षे +१ गुण
Sc — लिंग प्रवर्ग (स्त्री — २०२४ ESC मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार लिंग-तटस्थ CHA₂DS₂-VA वापरले जाते) +१ गुण (इतर किमान १ जोखीम घटक असल्यास लागू)
तोंдоваटे प्रतिस्कंदक निर्णय स्कोअर ० (पुरुष) / १ (स्त्रिया): प्रतिस्कंदक नाही · CHA₂DS₂-VA ≥१: DOAC चा विचार करणे · CHA₂DS₂-VA ≥२: जीवनभर DOAC घेण्याची वर्ग I शिफारस.

६. अनियमित टाकीकार्डियाचे भेदक निदान (Differential Diagnosis)

अरिथमिया (Arrhythmia) विशिष्ट ईसीजी आणि क्लिनिकल वैशिष्ट्ये
चल अवयवयुक्त एट्रिअल फ्लटर (Atrial Flutter with Variable AV Block) नियमित "करवतीसारख्या" फ्लटर F लहरी (दर मिनिटाला ~३००) ज्या विविध २:१ किंवा ३:१ AV संवाहनासह अनियमित निलयाची लय तयार करतात.
मल्टीफोकल एट्रिअल टाकीकार्डिया (MAT) अनियमितपणे अनियमित लय ज्यामध्ये ≥३ वेगवेगळ्या P-लहरींची रूपे आणि बदलणारे PR/PP अंतर असते; सीओपीडीच्या रुग्णांमध्ये प्रामुख्याने आढळते.
सतत होणारे प्रीमॅच्युर एट्रिअल कॉन्ट्रॅक्शन्स (PACs) मूळ सायनस लय ज्यामध्ये सुरुवातीला असामान्य P' लहरी येतात.

७. व्यवस्थापन आणि उपचार प्रोटोकॉल (ESC / NICE / AHA मार्गदर्शक तत्त्वे)

  • पाऊल १: आणीबाणी हेमोडायनामिक मूल्यांकन:
    • जर रुग्ण हेमोडायनामिकदृष्ट्या अस्थिर असेल (शॉक, मूर्च्छा, तीव्र फुफ्फुसाचा सूज, छातीत कळा): तात्काळ सिंक्रोनाइज्ड डीसी कार्डिओव्हर्जन (१२०–२०० J biphasic) + IV हेपरिन द्यावे 1,2.
  • पाऊल २: स्थिर रुग्णांमध्ये रेट नियंत्रण विरुद्ध रिदम नियंत्रण:
    • प्रथम श्रेणीतील रेट नियंत्रण (विश्रांतीच्या वेळेस HR <110 bpm किंवा लक्षणांच्या वेळी <80 bpm):
      • LVEF ≥40%: कार्डिओसेलेक्टिव्ह बीटा-ब्लॉकर (बिसोप्रोलॉल 2.5–10 mg OD) किंवा नॉन-डायहाइड्रोपिरिडाइन कॅल्शियम चॅनेल ब्लॉकर्स (डिल्टियाझम किंवा वेरापामिल — HFrEF मध्ये प्रतिबंधित) 1,2.
      • LVEF <40% (HFrEF) किंवा वृद्ध रुग्ण: बीटा-ब्लॉकर ± डिगोक्सिन (लोडिंग ५०५ mcg नंतर ६२.५–२५० mcg OD; मूत्रपिंडाचे कार्य आणि K⁺ तपासावे).
    • रिदम नियंत्रण (कार्डिओव्हर्जन आणि कॅथेटर ablation):
      • औषधोपचाराद्वारे कार्डिओव्हर्जन (<४८ तास): फ्लेकेनाइड (Flecainide — फक्त संरचनात्मकदृष्ट्या सामान्य हृदय असल्यास) किंवा IV अ‍ॅमियोडारोन (Amiodarone — ३०० mg IV १ तासात, त्यानंतर ९०० mg २३ तासात — संरचित हृदय विकारात सुरक्षित) 1,2.
      • पल्मोनरी वेन आयसोलेशन (PVI) कॅथेटर अब्लशन: पॅरोक्सिजमल किंवा पर्झिस्टंट AF मध्ये लय राखण्यासाठी औषधांपेक्षा अधिक प्रभावी आहे.
  • पाऊल ३: दीर्घकालीन पक्षाघात प्रतिबंध (प्रतिस्कंदक - Anticoagulation):
    • थेट तोंडावाटे प्रतिस्कंदक (DOACs — प्रथम श्रेणी): अपिक्सबान (Apixaban ५ mg BD; वय ≥८० वर्षे, वजन ≤६० किलो असल्यास २.५ mg BD), रिवारोक्सबान (Rivaroxaban २० mg अन्नासोबत), डाबिगाट्रान किंवा एडोक्साबान.
    • व्हॅल्व्हुलर AF अपवाद: कृत्रिम हृदय व्हॅल्व्ह (Mechanical prosthetic valves) किंवा मध्यम ते तीव्र रुमॅटिक मिट्रल स्टेनोसिस असलेल्या रुग्णांनी व्हिटॅमिन K प्रतिस्कंदक (वारफेरिन, लक्ष्य INR २.०–३.०) वापरावे — या गटात DOACs वापरण्यास कठोर प्रतिबंध आहे.