मधुमेही केटोअॅसिडोसिस (Diabetic Ketoacidosis - DKA) ही एक तीव्र आणि जीवघेणी आपत्कालीन चयापचय स्थिती (metabolic emergency) आहे. ही स्थिती हायपरग्लाइसेमिया (hyperglycaemia), केटोनेमिया (ketonaemia) आणि उच्च ॲनिओन गॅप चयापचय ॲसिडोसिस (high anion gap metabolic acidosis) या बायोकेमिकल त्रिकुटाद्वारे दर्शवली जाती, जी इन्सुलिनच्या निरपेक्ष किंवा सापेक्ष कमतरतेमुळे आणि काउंटर-रेग्युलेटरी हार्मोन्सच्या अतिरेकामुळे उद्भवते 1,2.
निदान निकष (UK JBDS Guidelines)
मधुमेही केटोअॅसिडोसिसचे (Diabetic Ketoacidosis) निदान निश्चित करण्यासाठी खालील सर्व तीन निकष पूर्ण असणे आवश्यक आहे 1:
| निदान निकष (Diagnostic Criteria) | क्लिनिकल मर्यादा / मूल्य (Threshold Value) |
|---|---|
| केटोनेमिया (Ketonaemia) | रक्तातील बीटा-हायड्रॉक्सीब्युटीरेट (blood beta-hydroxybutyrate) ≥३.० mmol/L (किंवा लघवीमध्ये महत्त्वपूर्ण केटोन्युरिया >२+) 1 |
| हायपरग्लाइसेमिया (Hyperglycaemia) | रक्तातील ग्लुकोज >११.० mmol/L (२०० mg/dL) किंवा आधीच मधुमेह असल्याचे निदान (टीप: युग्लायसेमिक डीकेए (Euglycaemic DKA) हे SGLT2 इनहिबिटर्स आणि गर्भधारणेदरम्यान आढळू शकते) 1,2 |
| ॲसिडेमिया (Acidaemia) | व्हिनस बायकार्बोनेट (venous bicarbonate - HCO3-) <१५.० mmol/L आणि/किंवा व्हिनस pH <७.३ 1 |
क्लिनिकल प्रस्तुतीकरण (Clinical Presentation)
जास्त लघवी होणे (polyuria), खूप तहान लागणे (polydipsia), तीव्र डिहायड्रेशन (profound dehydration), मळमळ, उलट्या आणि सामान्य पोटदुखी (generalized abdominal pain)
कुस्मॉल श्वसन (Kussmaul Respiration) (चयापचय ॲसिडोसिसची भरपाई करण्यासाठी खोल, दीर्घ श्वासोच्छ्वास) आणि श्वासात गोड "पिअर-ड्रॉप" ॲटोनचा वास येणे
व्यवस्थापन प्रोटोकॉल (UK JBDS Protocol)
१. फ्लुइड रिसुसितेशन (Fluid Resuscitation): 0.9% सोडियम क्लोराइड (0.9% NaCl) वापरून रक्ताभिसरण खंड पुनर्स्थापित करा (सरासरी तूट १०० mL/kg); रक्तातील ग्लुकोज १४.0 mmol/L च्या खाली आल्यावर, केटोन्स साफ करण्यासाठी फिक्स्ड-रेट इन्सुलिन चालू ठेवण्यासाठी 0.9% NaCl सह 125 mL/hr दराने 10% इंट्रामेन्सस ग्लुकोज जोडा 1
२. फिक्स्ड-रेट आयव्ही इन्सुलिन इन्फ्युजन (Fixed-Rate IV Insulin Infusion - FRIII): 0.1 units/kg/hour दराने विरघळणारे मानवी इन्सुलिन (soluble human insulin) द्या; रुग्णाचे नेहमीचे दीर्घकाळ टिकणारे बेसल इन्सुलिन त्वचेखाली (subcutaneously) सुरू ठेवा 1,2
३. पोटॅशियम पुनर्स्थापना (Potassium Replacement): इन्सुलिन पोटॅशियमला पेशींच्या आत ढकलते; सीरम K+ >५.५ mmol/L असल्यास पोटॅशियम वगळा, सीरम K+ ३.५–५.५ mmol/L असल्यास ४० mmol/L KCl जोडा, आणि सुरुवातीची K+ पातळी <३.५ mmol/L असल्यास K+ सुधारित होईपर्यंत इन्सुलिन टाळा 1
बोर्ड परीक्षा टिप्स व क्लिनिकल मोती (Board Exam Pearls)
पोटॅशियम अगोदर इन्सुलिन नंतर नियम (Potassium Before Insulin Rule): शरीरात पोटॅशियमची तीव्र कमतरता असूनही, ॲसिडोसिस आणि इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे K⁺ पेशींच्या बाहेर ढकलले गेल्याने सुरुवातीला सीरम K⁺ पातळी सामान्य किंवा उच्च दिसते. सीरम K⁺ <३.५ mmol/L असल्यास कधीही आयव्ही इन्सुलिन सुरू करू नका — प्राणघातक हायपोक्लेमिक कार्डियाक अरिथमिया टाळण्यासाठी आधी पोटॅशियम भरून काढा! 1
युग्लायसेमिक डीकेए (Euglycaemic DKA): SGLT2 इनहिबिटर्स (-flozins: Empagliflozin, Dapagliflozin, Canagliflozin) घेणारे रुग्ण किंवा गर्भवती महिला जवळजवळ सामान्य रक्त शर्करा पातळी (<११–१४ mmol/L) असूनही तीव्र केटोअॅसिडोसिस (केटोन्स ≥३.० mmol/L, pH <७.३) सह प्रस्तुत होऊ शकतात. SGLT2 इनहिबिटरवर असलेल्या कोणत्याही आजारी रुग्णामध्ये नेहमी रक्तातील केटोन्स तपासा! 1,2
