पूर्व-एक्लेमसिया (Pre-eclampsia) हा गर्भावस्थेशी संबंधित एक बहुसंस्थेचा (multisystem hypertensive disorder) आजार आहे, जो सहसा २० आठवड्यांच्या गर्भधारणेनंतर सुरू होतो. यात नवीन उच्च रक्तदाब (सिस्टोलिक रक्तदाब ≥140 mmHg आणि/किंवा डायस्टोलिक रक्तदाब ≥90 mmHg, किमान ४ तासांच्या अंतराने मोजलेल्या दोन वेगवेगळ्या वेळच्या नोंदी) सोबत लघवीतून प्रोटीन जाणे (significant proteinuria) किंवा मातेच्या अवयवांचे अकार्यित्व दिसून येते 1,2. एक्लेमसिया (Eclampsia) म्हणजे पूर्व-एक्लेमसिया असलेल्या रुग्णामध्ये न्यूरोलॉजिकल कारणांशिवाय अचानक झटके येणे किंवा कोमात जाणे होय 1,2.
१. कारणे आणि जोखीम घटक (Etiology & Risk Factors - NICE NG133 / ACOG)
- उच्च जोखीम घटक (यापैकी किमान १ घटक असल्यास १२ व्या आठवड्यापासून लो-डोस आस्पिरिन ७५-१५० mg देणे बंधनकारक आहे) 1,2:
- मागील गर्भावस्थेत उच्च रक्तदाबाचा आजार असणे (मागील पूर्व-एक्लेमसिया किंवा HELLP सिंड्रोम).
- दीर्घकालीन मूत्रपिंड आजार (CKD), दीर्घकालीन उच्च रक्तदाब, किंवा टाइप १ किंवा टाइप २ मधुमेह.
- ऑटोइम्यून आजार: सिस्टेमिक ल्युपस इरिथेमॅटोसस (SLE) किंवा अँटीफॉस्फ़ोलिपिड सिंड्रोम (APS).
- मध्यम जोखीम घटक (यापैकी किमान २ घटक असल्यास १२ व्या आठवड्यापासून लो-डोस आस्पिरिन देणे आवश्यक आहे):
- पहिली गर्भधारणा (Nulliparity), मातेचे वय ≥४० वर्षे, दोन गर्भधारणेमधील अंतर >१० वर्षे, गर्भधारणेपूर्वीचा BMI ≥35 kg/m², पूर्व-एक्लेमसियाचा कौटुंबिक इतिहास, किंवा जुळी/तिडुळी गर्भधारणा (multifetal gestation).
- टीप: संपूर्ण हायडाटिडिफॉर्म मोल्गर गर्भधारणेमुळे (Complete hydatidiform molar pregnancy) २० आठवड्यांच्या आधीही तीव्र पूर्व-एक्लेमसिया होऊ शकतो.
२. पॅथोफिजियोलॉजी (Pathophysiology)
सामान्य गर्भधारणेमध्ये, गर्भाच्या पेशी (extravillous cytotrophoblasts) मातेच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये प्रवेश करून त्यांची रचना बदलतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्या लवचिक आणि कमी रोधाच्या बनतात. पूर्व-एक्लेमसियामध्ये, या पेशींचा प्रवेश अपूर्ण राहतो, ज्यामुळे रक्तवाहिन्या संकुचित राहतात. यामुळे प्लेसेंटामध्ये ऑक्सिजनची कमतरता (placental hypoxia) निर्माण होते आणि रक्तदाब वाढवणारे घटक जसे की सोल्युबल एफएमएस-ज्युस टाईरोसिन किनेज-१ (sFlt-1) आणि सोल्युबल एंडोग्लिन (sEng) रक्त प्रवाहात सोडले जातात. यामुळे मातेच्या रक्तवाहिन्यांचे अकार्यित्व, रक्तवाहिन्या आकुंचन पावणे आणि मूत्रपिंडाच्या पेशींवर ताण येतो 1,2.
३. क्लिनिकल लक्षणे आणि तीव्र वैशिष्ट्ये (Clinical Presentation & Severe Features)
- सौम्य ते मध्यम पूर्व-एक्लेमसिया (Mild-to-Moderate Pre-eclampsia): अनेकदा कोणतीही लक्षणे नसतात आणि नियमित तपासणीत रक्तदाब व लघवीच्या तपासात आढळते.
- तीव्र लक्षणांसह पूर्व-एक्लेमसिया (Pre-eclampsia with Severe Features) 1,2:
- तीव्र उच्च रक्तदाब: सिस्टोलिक रक्तदाब ≥160 mmHg किंवा डायस्टोलिक रक्तदाब ≥110 mmHg.
- मज्जासंस्थेची लक्षणे (Neurological features): तीव्र डोकेदुखी जी औषधाने कमी होत नाही, अंधुक दिसणे किंवा फ्लॅशिंग लाईट्स दिसणे, तीव्र रिफ्लेक्सes आणि पायाच्या घोट्यात झटके येण्यासारखे हालचाली (ankle clonus ≥3 beats).
- यकृताची लक्षणे (Hepatic features): ओटीपोटाच्या वरच्या उजव्या भागात तीव्र वेदना.
- श्वसनसंस्थेची लक्षणे: फुफ्फुसात पाणी होणे (acute pulmonary oedema — यासाठी IV द्रव्यांचे प्रमाण नेहमी ≤80 mL/hr ठेवावे!).
४. निदानाची तपासणी आणि अर्थ (Diagnostic Workup & Interpretation)
| तपासणी (Investigation) | निदान मर्यादा आणि क्लिनिकल अर्थ (Diagnostic Threshold & Interpretation) |
|---|---|
| स्पॉट यूरिन प्रोटीन:क्रिएटिनिन रेशो (PCR) | ≥30 mg/mmol (किंवा २४ तासांतील लघवीत प्रोटीन ≥300 mg/24h) हे शरीरात प्रोटीन जात असल्याचे निश्चित करते. |
| sFlt-1 : PlGF रेशो / PlGF चाचणी | PlGF <100 pg/mL किंवा sFlt-1:PlGF रेशो >38 असणे हे आगामी काळात पूर्व-एक्लेमसिया होण्याची तीव्र शक्यता दर्शवते. |
| संपूर्ण रक्त मोजणी (Full Blood Count) | थ्रॉम्बोसाइटोपेनिया (<100 × 10⁹/L) असणे हे गंभीर लक्षण किंवा HELLP सिंड्रोम दर्शवते. |
| यकृत आणि मूत्रपिंड कार्य (AST, ALT, Creatinine) | AST किंवा ALT सामान्य मर्यादेच्या दुप्पट (>70 IU/L) असणे; सीरम क्रिएटिनिन >90 µmol/L होणे. |
| गर्भ तपासणी (Fetal Surveillance) | अल्ट्रासाऊंडद्वारे गर्भाची वाढ तपासणे, गर्भाजल मोजणे (oligohydramnios) आणि डॉपलर अभ्यास करणे. |
५. इतर आजारांशी फरक (Differential Diagnosis)
| स्थिती (Condition) | फरक स्पष्ट करणारी वैशिष्ट्ये (Distinguishing Features) |
|---|---|
| गर्भावस्थेतील दीर्घकालीन उच्च रक्तदाब | रक्तदाब (≥140/90 mmHg) हा गर्भधारणेच्या २० आठवड्यांच्या आधी अस्तित्वात असतो किंवा प्रसूतीनंतर १२ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकून राहतो. |
| जेस्टेशनल हायपरटेन्शन (Gestational Hypertension) | २० आठवड्यांच्या गर्भधारणेनंतर नवीन उच्च रक्तदाब, परंतु लघवीत प्रोटीन जात नाही (PCR <30 mg/mmol). |
| अॅक्टिव्ह फॅटी लिव्हर ऑफ प्रेग्नन्सी (AFLP) | तिसऱ्या तिमाहीत उद्भवणारी आणीबाणीची स्थिती ज्यात रक्तातील साखरेची कमतरता, कावीळ आणि रक्ताची गोठण्याची क्षमता कमी होते. |
| थ्रॉम्बोसाइटोपैनिक पर्प्युरा (TTP) / HUS | तीव्र थ्रॉम्बोसाइटोपेनिया, मज्जासंस्थेचे आजार आणि सामान्य यकृत एन्झाईम्ससह रक्तपेशींचा नाश होणे. |
६. व्यवस्थापन आणि उपचार प्रोटोकॉल (Management & Treatment Protocol - NICE NG133 / ACOG / WHO)
- १. रक्तदाब नियंत्रण (लक्ष्य रक्तदाब ≤135/85 mmHg) 1,2:
- मानक मौखिक औषधोपचार (रक्तदाब 140/90 ते 159/109 mmHg):
- पहिली पसंती: ओरल लॅबेटॅलोल (100–200 mg BD/TDS; दमा असलेल्या रुग्णांमध्ये वर्ज्य).
- दुसरी पसंती: मॉडिफाइड-रिलीज निफेडिपिन (10–20 mg BD) किंवा मिथिल्डोपा (250–500 mg TDS).
- तीव्र उच्च रक्तदाबाची आणीबाणी (रक्तदाब ≥160/110 mmHg — मातेला पक्षाघात होण्याचा धोका टाळण्यासाठी):
- ओरल निफेडिपिन (10–20 mg) किंवा आयव्ही लॅबेटॅलोल किंवा आयव्ही हायड्रॅलाझिन देणे.
- मानक मौखिक औषधोपचार (रक्तदाब 140/90 ते 159/109 mmHg):
- २. झटक्यांपासून बचाव आणि एक्लेमसिया व्यवस्थापन — मॅग्नेशियम सल्फेट 1,2:
- डोस (Zuspan Regimen): ४ ग्रॅम IV लोडिंग डोस १५ ते २० मिनिटांत हळूहळू देणे, त्यानंतर शेवटचा झटका आल्यानंतर किंवा प्रसूतीनंतर २४ तास चालणारा १ ग्रॅम/तास IV मेंटेनन्स डोस देणे.
- औषधादरम्यान कठोर द्रव प्रतिबंध (Fluid Restriction): फुफ्फुसात पाणी होण्याचा धोका टाळण्यासाठी एकूण द्रवपदार्थाचे सेवन ८० मिली/तास पेक्षा कमी ठेवावे.
- ३. प्रसूतीची योग्य वेळ (निश्चित उपाय):
- तीव्र लक्षणांशिवाय पूर्व-एक्लेमसिया: ३७+० आठवड्यांच्या गर्भधारणेपर्यंत नियमित तपासणी करून नंतर प्रसूती करणे.
- तीव्र लक्षणांसह पूर्व-एक्लेमसिया / एक्लेमसिया: मातेची प्रकृती स्थिर करून त्वरित प्रसूती करणे. ३४ आठवड्यांपेक्षा कमी गर्भधारणा असल्यास गर्भाच्या फुफ्फुसाच्या पक्वतेसाठी कॉर्टिकोस्टिरॉइड्स (Betamethasone 12 mg IM) द्यावे.