फुफ्फुस धमनी अवरोध (Pulmonary Embolism - PE) ही फुफ्फुसाच्या धमन्यांमध्ये रक्तचीप (थ्रॉम्बस) अडकल्यामुळे निर्माण होणारी एक गंभीर वैद्यकीय स्थिती आहे. हा थ्रॉम्बस सामान्यतः खालच्या अंगांच्या किंवा पेल्व्हिसच्या खोल शिरांमधील डीप व्हेन थ्रॉम्बोसिस (Deep Vein Thrombosis - DVT) पासून उद्भवतो 1,2. मायोकार्डियल इन्फेक्शन आणि स्ट्रोकनंतर हा तिसरा सर्वात सामान्य तीव्र हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी मृत्यूचा विकार आहे 1.
क्लिनिकल सादरीकरण (Clinical Presentation)
सामान्य लक्षणे (Common Symptoms): अचानक सुरू होणारा श्वास लागणे (७५–८५%), प्लुरिटिक छातीत दुखणे (४०–६५%), खोकला, हेमोटॉप्टिसिस (रक्त पडणे), आणि चक्कर येणे किंवा मूर्च्छा येणे (Syncope).
मासिव्ह किंवा उच्च-जोखीम पीई (Massive High-Risk PE): कायमस्वरूपी सिस्टेमिक हायपोटेन्शन (सिस्टोलिक रक्तदाब <९० मिमी Hg किंवा १५ मिनिटांपेक्षा जास्त काळ ≥४० मिमी Hg ने घट), ऑब्स्ट्रक्टिव्ह शॉक, किंवा पल्सलेस इलेक्ट्रिकल ॲक्टिव्हिटी (PEA) कार्डियाक अरेस्ट 1.
निदान आणि तपासण्या (Investigations)
पूर्व-चाचणी संभाव्यता आणि प्रयोगशाळा (Pre-test Probability & Laboratory)
वेल्स स्कोअर (Wells Score) किंवा सुधारित जिनिव्हा स्कोअर: रुग्णांचे वर्गीकरण करण्यासाठी वापरले जाते जसे की "पीई असंभाव्य" विरुद्ध "पीई संभाव्य" 1,2.
डी-डिमर (D-dimer): कमी किंवा मध्यम संभाव्यता असलेल्या रुग्णांमध्ये उच्च निगेटिव्ह प्रेडिक्टिव्ह व्हॅल्यू असते; वय-समायोजित मर्यादा (५० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या रुग्णांमध्ये वय × १० µग्रॅ/लिटर) संवेदनशीलता न घालवता विशिष्टता वाढवते 1.
ईसीजी (ECG): साइनस टॅकीकार्डिया हा सर्वात सामान्य निष्कर्ष आहे; उजव्या व्हेंट्रिक्युलर स्ट्रेन नमुन्यांमध्ये V1–V4 मध्ये टी-वेव्ह इनव्हर्शन, अपूर्ण/पूर्ण आरबीबीबी (RBBB), आणि क्लासिक S1Q3T3 नमुना (<१५% केसेसमध्ये) समाविष्ट आहे 1.
इमेजिंग तपासण्या (Imaging)
सीटी पल्मोनरी एन्जिओग्राफी (CT Pulmonary Angiography - CTPA): पसंतीची इमेजिंग पद्धत; मुख्य धमनी ("सॅडल एम्बोलस"), लोबार, सेगमेंटल किंवा सबसेगमेंटल पल्मोनरी धमन्यांमध्ये इंट्राल्युमिनल फिलिंग डिफेक्ट ('पोलो मिंट चिन्ह' आणि 'रेल्वे ट्रॅक चिन्ह') दर्शवते, तसेच उजव्या व्हेंट्रिक्युलर स्ट्रेन (RV:LV व्यास अनुपात >१.० आणि इंटरव्हेंट्रिक्युलर सेप्टल बाऊिंग) दिसून येते 1,2.
V/Q (व्हेंटिलेशन-परफ्यूजन) स्कॅन: जेव्हा छातीचा एक्स-रे सामान्य असतो आणि गर्भवती महिलांमध्ये किंवा गंभीर मूत्रपिंड विकारामध्ये पसंतीचे असते 1.
व्यवस्थापन आणि नर्सिंग काळजी (Management & Nursing Care)
| रुग्णाचा वर्ग (Risk Category) | प्रथम-ओळ उपचार आणि देखरेख (First-Line Treatment & Monitoring) |
|---|---|
| कमी आणि मध्यम जोखीम (Low/Intermediate Risk PE) | थेट तोंडावाटे प्रतिस्कंदक (DOACs जसे की अपिक्सबान १० मिग्रॅ दिवसातून दोनदा ७ दिवस, त्यानंतर ५ मिग्रॅ दिवसातून दोनदा किंवा रिव्हॅरोक्साबन) हे व्हिटॅमिन के विरोधकांपेक्षा उत्तम आहेत; गर्भवती महिलांमध्ये आणि सक्रिय कर्करोगात एलएमडब्ल्यूएच (LMWH) प्राधान्य दिले जाते 1,2. |
| उच्च जोखीम / मासिव्ह पीई (High-Risk / Massive PE) | तात्काळ अनफ्रॅक्शनेटेड हेपरिन अधिक सिस्टेमिक थ्रोम्बोलीसिस (उदा. रीकॉम्बिनंट टिशू प्लास्मिनोजेन activator / अल्टीप्लस १०० मिग्रॅ IV), किंवा थ्रोम्बोलीसिस प्रतिरोधी असल्यास सर्जिकल/कॅथेटर-निर्देशित एम्बोलेक्टॉमी 1. |
