स्गारबोसा निकष (Sgarbossa criteria) ही एक स्कोअरिंग प्रणाली आहे, जी पूर्व-अस्तित्वात असलेल्या किंवा नवीन डाव्या बंडल ब्रँच ब्लॉक (Left Bundle Branch Block - LBBB) असलेल्या रुग्णांमध्ये तीव्र मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (Acute Myocardial Infarction - MI) चे निदान सुधारण्यासाठी विकसित केली गेली आहे 1,3. LBBB मुळे ST-सेगमेंटमधील ते बदल स्पष्ट दिसत नाहीत जे सहसा ST-एलिव्हेशन मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (STEMI) मध्ये दिसून येतात, ज्यामुळे निदान करणे आव्हानात्मक होते 1,3. हा अल्गोरिदम ECG मधील विशिष्ट ST-सेगमेंट आणि T-वेव्ह विकृतींवर आधारित गुण देतो, ज्याचा उद्देश LBBB असूनही तीव्र MI असणाऱ्या रुग्णांना ओळखणे हा आहे 1,3. उच्च गुण MI ची शक्यता वाढवतात, ज्यामुळे रिपरफ्युजन थेरपीसारख्या तातडीच्या व्यवस्थापनाबाबत वैद्यकीय निर्णय घेण्यास मदत होते 1,3,5.
साथरोगविज्ञान (Epidemiology)
सर्वसाधारण लोकसंख्येमध्ये LBBB चे प्रमाण वयानुसार वाढते आणि ते अंतर्निहित हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी आजाराशी (Cardiovascular disease) जोडलेले असते. GUSTO-1 (Global Utilization of Streptokinase and Tissue Plasminogen Activator for Occluded Coronary Arteries) ट्रायल, ज्याने मूळ स्गारबोसा निकषांसाठी डेटा प्रदान केला, त्यात संशयित MI असलेल्या LBBB च्या रुग्णांचा समावेश होता 1. LBBB असलेल्या रुग्णांमध्ये MI चे नेमके प्रमाण प्रदान केलेल्या स्त्रोतांमध्ये निर्दिष्ट केलेले नाही, परंतु तीव्र MI सह सादर होणाऱ्या अंदाजे 10-20% रुग्णांमध्ये LBBB उपस्थित असल्याचे दिसून येते 1,5.
कारणे आणि जोखीम घटक (Aetiology)
प्राथमिक कारणे / कारणे (Primary causes / triggers): स्गारबोसा निकष हे स्वतः निदानविषयक निकष आहेत, प्राथमिक कारणांसह कोणतीही आजार नाही. ते अशा रुग्णांवर लागू केले जातात ज्यांना MI ची लक्षणे असतात आणि ECG मध्ये LBBB असतो. MI चे मूळ कारण (उदा. कॉरोनरी धमनी थ्रोम्बोसिस) हे प्राथमिक कारण असते, तर LBBB ही अनेकदा आधीपासून असलेली स्थिती असते किंवा MI इव्हेंट दरम्यान तीव्रतेने विकसित होते 1.
δευτερεύοντες παράγοντες / जोखीम घटक (Secondary associations / risk factors): LBBB हायपरटेन्शन, कॉरोनरी आर्टरी डिसीज, कार्डिओमियोपॅथी आणि व्हॉल्व्ह्युलर हृदयरोगासह विविध हृदयविकारांशी संबंधित आहे. हे अंतर्निहित घटक LBBB आणि MI या दोन्हीसाठी जोखीम घटक आहेत 1.
विकृतीविज्ञान (Pathophysiology)
या प्रक्रियेमध्ये तीव्र MI (ST-सेगमेंट एलिव्हेशन किंवा डिप्रेशन, T-वेव्ह इन्व्हर्शन) शी संबंधित ECG बदल समाविष्ट आहेत जे LBBB च्या संदर्भात घडतात. LBBB मुळे एक वैशिष्ट्यपूर्ण रुंद QRS कॉम्प्लेक्स मॉर्फोलॉजी तयार होते. स्गारबोसा निकष खरे MI-संबंधित ST बदल LBBB मधील ST विकृतींपासून वेगळे करण्याचा प्रयत्न करतात. हे निकष QRS कॉम्प्लेक्सच्या दिशेच्या संदर्भात (कॉनकॉर्डेंट किंवा डिस्कॉर्डंट) J-बिंदूवर ST विचलन (एलिव्हेशन किंवा डिप्रेशन) वर लक्ष केंद्रित करतात 1. MI ची अंतर्निहित यंत्रणा (उदा. मायोकार्डियल इस्किमिया आणि दुखापतीस कारणीभूत ठरणारी कॉरोनरी ऑक्लुजन) तीच राहते, परंतु त्याची ECG अभिव्यक्ती LBBB द्वारे बदलली जाते.
क्लिनिकल प्रस्तुतीकरण (Clinical Presentation)
सादर करणारी लक्षणे (Presenting symptoms): बिगर-विशिष्ट छातीत दुखणे, धाप लागणे, मळमळ, उलट्या किंवा घााम येणे यांसारख्या तीव्र MI ची लक्षणे रुग्णांमध्ये सहसा दिसून येतात. ECG मध्ये LBBB ची उपस्थिती ECG बदलांच्या संदर्भात ही लक्षणे समजून घेणे गुंतागुंतीचे करू शकते 1,5.
शारीरिक तपासणी चिन्हे (Physical examination signs): शारीरिक तपासणीचे निष्कर्ष अस्पष्ट असू शकतात किंवा तीव्र MI शी सुसंगत असू शकतात, जसे की हृदय अपयशाची चिन्हे (उदा. पल्मोनरी एडिमा), हायपोटेन्शन किंवा एरिथ्मिया. LBBB च्या उपस्थितीमुळे अंतर्निहित हृदयविकाराशी संबंधित चिन्हांशिवाय कोणतीही विशिष्ट शारीरिक चिन्हे दिसून येत नाहीत 1.
तपासण्या (Investigations)
| तपासणीचा प्रकार (Investigation Type) | तपशील आणि निकष (Details & Criteria) |
|---|---|
| 12-लीड ईसीजी (12-Lead ECG) | मूळ आणि स्मिथ-सुधारित स्गारबोसा निकषांसह मूल्यमापन. कॉनकॉर्डेंट ST-एलिव्हेशन, डिप्रेशन किंवा डिस्कॉर्डन्स तपासणे 1,3. |
| कार्डियाक बायोमार्कर्स (Cardiac Biomarkers) | ट्रोपोनिन (Troponin) पातळीची चाचणी; तीव्र MI च्या पुष्टीसाठी सिरीयल बायोमार्कर्स आवश्यक असतात 1,5. |
| इकोकार्डिओग्राफी (Echocardiography) | डाव्या निलयाचे कार्य (Left ventricular function) तपासण्यासाठी आणि रिजनल वॉल मोशन ॲबनॉर्मलिटीज ओळखण्यासाठी 1,5. |
| कॉरोनरी अँजिओग्राफी (Coronary Angiography) | कॉरोनरी धमनी अडथळा (Coronary artery occlusion) अचूकपणे ओळखण्यासाठी निश्चित तपासणी 1,5. |
व्यवस्थापन आणि नर्सिंग काळजी (Management & Nursing Care)
तीव्र / प्रथम-ओळ व्यवस्थापन (Acute / First-line management): व्यवस्थापन स्गारबोसा स्कोअर, क्लिनिकल प्रस्तुतीकरण आणि कार्डियाक बायोमार्कर्सच्या निकालांवर अवलंबून असते. उच्च स्गारबोसा स्कोअर (≥3) MI चा संशय वाढवतो आणि STEMI चा संशय असल्यास रीपरफ्युजन थेरपीसह (उदा. प्राथमिक percutaneous coronary intervention [PCI] किंवा थ्रोम्बोलीसिस) तातडीचे व्यवस्थापन करण्यास प्रवृत्त करतो 1,3,5. प्रारंभिक व्यवस्थापनामध्ये ऑक्सिजन, ॲस्पिरिन, नायट्रेट्स (योग्य असल्यास) आणि वेदना निवारक औषधे समाविष्ट आहेत. सिरीयल ECG आणि ट्रोपोनिन मोजमाप आवश्यक आहेत 1,5.
नursing आणि बेडसाइड मॉनिटरिंग (Nursing & Bedside Monitoring): रुग्णाची सतत ECG मॉनिटरिंग करावी, व्हिटल साईन (रक्तदाब, नाडीचा वेग, ऑक्सिजन संपृक्तता) दर 15-30 मिनिटांनी तपासावीत. रुग्णाला सेमी-फाऊलर (Semi-Fowler's) स्थितीत ठेवावे जेणेकरून श्वासोच्छवासाचा त्रास कमी होईल. छातीत दुखणे किंवा एरिथ्मियाच्या कोणत्याही लाल-झेंडा लक्षणांची (Red-flag signs) त्वरित नोंद करावी.
निश्चित / दीर्घकालीन व्यवस्थापन (Definitive / Long-term management): निश्चित व्यवस्थापनामध्ये कॉरोनरी अँजिओग्राफी आणि रीव्हस्कुलरायझेशन (PCI किंवा CABG) द्वारे अंतर्निहित कॉरोनरी आर्टरी डिसीजवर उपचार करणे समाविष्ट आहे. दीर्घकालीन व्यवस्थापनामध्ये दुय्यम प्रतिबंध धोरणे (उदा. अँटीप्लेटलेट थेरपी, स्टॅटिन, ACE इनहिबिटर्स/ARBs, बीटा-ब्लॉकर्स) आणि कोणत्याही अंतर्निहित हृदयविकारांचे व्यवस्थापन समाविष्ट आहे 1,5.
भिन्न निदान (Differential Diagnosis)
LBBB शिवाय तीव्र मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (Acute Myocardial Infarction without LBBB): यात ECG वर LBBB ची अनुपस्थिती आणि STEMI किंवा NSTEMI मधील विशिष्ट ST-सेगमेंट एलिव्हेशन किंवा डिप्रेशन पॅटर्नची उपस्थिती असते. स्गारबोसा निकष विशेषतः LBBB च्या उपस्थितीत वापरण्यासाठी आहेत.
क्रॉनिक डावा बंडल ब्रँच ब्लॉक (Left Bundle Branch Block - chronic): क्रॉनिक LBBB मुळे स्वतःच ST-सेगमेंट आणि T-वेव्ह बदल होऊ शकतात जे MI ची नक्कल करतात. स्गारबोसा निकष LBBB वर सुपरइम्पोज झालेला तीव्र MI क्रॉनिक LBBB बदलांपासून वेगळे करण्यास मदत करतात.
व्हेंट्रिक्युलर पेस्ड रिदम (Ventricular Paced Rhythm): व्हेंट्रिक्युलर पेसिंगमधील ECG बदल LBBB सारखे असू शकतात. स्गारबोसा निकषांचा वापर व्हेंट्रिक्युलर पेसिंग असलेल्या रुग्णांमध्ये देखील तपासला गेला आहे 4, जरी त्यांची प्राथमिक वैधता LBBB साठी आहे.
प्रोग्नोसिस आणि गुंतागुंत (Prognosis & Complications)
LBBB च्या सेटिंगमध्ये MI, विशेषतः ECG मधील निदानातील आव्हानांमुळे उशीर झाल्यास, LBBB नसलेल्या MI च्या तुलनेत उच्च morbidity (आजाराचे प्रमाण) आणि mortality (मृत्यूदर) शी संबंधित असू शकते 1,5. गुंतागुंतीमध्ये हृदय अपयश (Heart failure), एरिथ्मिया (Arrhythmias), कार्डिओजेनिक शॉक (Cardiogenic shock) आणि मृत्यू यांचा समावेश होतो. स्गारबोसा निकषांसारख्या साधनांचा वापर करून त्वरित निदान केल्यास वेळेवर हस्तक्षेप करून परिणाम सुधारणे हा मुख्य उद्देश असतो.
हे सुध्दा पहा (See Also)
ST-एलिव्हेशन मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (STEMI)
नॉन-ST-एलिव्हेशन मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (NSTEMI)
डावा बंडल ब्रँच ब्लॉक (LBBB)
