एस.टी.-एलिव्हेशन मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (ST-elevation myocardial infarction - STEMI) हा तीव्र कोरोनरी सिंड्रोमचा (Acute Coronary Syndrome) एक जीवघेणा प्रकार आहे. यामध्ये एपिकार्डियल कोरोनरी धमनीमध्ये तीव्र आणि पूर्ण थ्रोम्बोटिक अडथळा निर्माण होतो, ज्यामुळे ट्रान्सम्युरायल मायोकार्डियल इस्किमिया आणि ऊतींचा नाश (Necrosis) होतो 1,2. पहिल्या वैद्यकीय संपर्कात आल्यानंतर १० मिनिटांच्या आत १२-लीड ईसीजी (12-Lead ECG) द्वारे रोगाचे जलद निदान करणे आणि प्राथमिक पर्क्युटेनियस कोरोनरी इंटरव्हेंशन (Primary PCI) द्वारे रक्तप्रवाह पूर्ववत करणे मृत्यूदर कमी करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे 1,2.
पॅथोफिजियोलॉजी (Pathophysiology)
एसटीएमआय (STEMI) प्रामुख्याने अस्टेबल ॲथेरोस्क्लेरोटिक प्लेक फुटल्यामुळे किंवा तडे गेल्यामुळे होतो. त्यानंतर प्लेटलेट एकत्रित होऊन (Platelet aggregation) फायब्रिन थ्रोम्बस तयार करतात आणि संबंधित कोरोनरी धमनी पूर्णपणे ब्लॉक होते 1. ओक्लुजन सुरू झाल्यानंतर १५ ते २० मिनिटांत सबएंडोकार्डियममध्ये मायोकार्डियल नेक्रोसिस सुरू होते आणि ३ ते ६ तासांत ते ट्रान्सम्युरायल दिशेने एपिकार्डियमपर्यंत ("वेवफ्रंट फिनॉमेनॉन") पसरते 1,2.
क्लिनिकल लक्षणे (Clinical Presentation)
ठराविक इस्किमिक छातीत दुखणे (Typical ischaemic chest pain): छातीच्या मध्यभागी तीव्र, क्रश करणारी वेदना किंवा दाब जो २० मिनिटांपेक्षा जास्त काळ टिकतो, डावा हात, मान किंवा जबड्यापर्यंत पसरतो आणि सबलिंग्वल ग्लायसेरील ट्रिनिट्रेट (GTN) ने कमी होत नाही.
ऑटोनॉमिक लक्षणे (Autonomic features): घाम येणे, मळमळ, उलट्या आणि त्वचा फिकट पडणे (Pallor).
अटिपिकल किंवा सायレント लक्षणे (Atypical / Silent presentation): श्वास लागणे, पोटदुखी (Epigastric pain), किंवा चक्कर येणे (विशेषतः वृद्ध रुग्ण, महिला आणि मधुमेह असलेल्या रुग्णांमध्ये) 1.
तपासण्या (Investigations)
ईसीजी (ECG)
डाव्या व्हेंट्रिक्युलर हायपरट्रॉफी किंवा लेफ्ट बंडल ब्रांच ब्लॉक नसताना, निदान करण्यासाठी किमान दोन लागोपाठच्या लीड्समध्ये (Contiguous leads) नवीन जे-पॉइंट ST-सेगमेंट एलिव्हेशन असणे आवश्यक आहे 1,2:
लीड्स V2–V3: ४० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या पुरुषांमध्ये ≥२.० मिमी (४० वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या पुरुषांमध्ये ≥२.५ मिमी) किंवा महिलांमध्ये ≥१.५ मिमी.
इतर सर्व लागोपाठच्या लीड्स: ≥१.० मिमी.
| कोरोनरी धमनी / क्षेत्र (Coronary Artery / Region) | ईसीजी लीड्स आणि वैशिष्ट्ये (ECG Leads & Features) |
|---|---|
| अँटेरियर / अँटेरोसेप्टल (Anterior / Anteroseptal) | V1–V4 लीड्स (लेफ्ट अँटेरियर डिसेंडिंग - LAD धमनी) 1 |
| इन्फिरीयर (Inferior) | II, III, aVF लीड्स (राईट कोरोनरी धमनी - RCA, ८०% किंवा LCx, २०%); उजव्या ventricular इन्फार्क्शन वगळण्यासाठी नेहमी उजव्या बाजूच्या V4R लीड्स काढाव्यात 1,2 |
| लॅटरल (Lateral) | I, aVL, V5–V6 लीड्स (लेफ्ट सर्कमफ्लेक्स किंवा डायगोनल शाखा) 1 |
| पोस्टरियर (Posterior) | V1–V3 मध्ये उंच R वेव्ह आणि हॉरिझॉन्टल ST डिप्रेशन; V7–V9 मध्ये ST एलिव्हेशन 1,2 |
इतर महत्त्वाचे ईसीजी पॅटर्न्स (STEMI equivalents): डी विंटर टी वेव्ह्स (De Winter T waves), सगार्बोसा-पॉझिटिव्ह लेफ्ट बंडल ब्रांच ब्लॉक, आणि वेलेन्स सिंड्रोम (Wellens syndrome) 1,2
व्यवस्थापन आणि नर्सिंग काळजी (Management & Nursing Care)
तातडीची तीव्र थेरपी (Immediate acute therapy): ॲस्पिरिन (३०० मिग्रॅ चावून घेणे) आणि पोटेंट P2Y12 इनहिबिटर (टिकॅग्रेलर १८० मिग्रॅ किंवा प्रासुग्रेल ६० मिग्रॅ) चा लोडिंग डोस, अनफ्रॅक्शनेटेड हेपरिन आणि वेदनाशामक औषधे; जर SpO2 <९०% असेल तरच ऑक्सिजन देणे 1,2.
रक्तप्रवाह पूर्ववत करण्याचे धोरण (Reperfusion strategy):
प्राथमिक पीसीआय (Primary PCI): ईसीजी निदानाच्या १२० मिनिटांच्या आत करणे शक्य असल्यास हे सुवर्ण मानक आहे (लक्ष्य: दरवाजा ते फुगा वेळ <६०-९० मिनिटे).
फायब्रिनोलिसिस (Fibrinolysis): १० मिनिटांच्या आत किंवा प्राथमिक पीसीआय १२० मिनिटांच्या आत करणे शक्य नसेल तर लक्षणे सुरू झाल्यानंतर १२ तासांच्या आत टेनेक्टेप्लेज (Tenecteplase) किंवा अल्टेप्लेज दिले जाते 1,2.
दुय्यम प्रतिबंध आणि नर्सिंग मॉनिटरिंग (Secondary prevention & Monitoring): १२ महिने ड्युअल अँटीप्लेटलेट थेरपी (DAPT), हाय-इंटेन्सिटी स्टॅटिन, बीटा-ब्लॉकर, ACE इनहिबिटर/ARB, आणि मिनरलोकॉर्टिकोइड रिसेप्टर विरोधी औषध (जर LVEF ≤४०% असेल) 1; नियमितपणे ब्लड प्रेशर, हृदयाचे ठोके, ईसीजी आणि श्वासोच्छवासाच्या गतीचे निरीक्षण करणे.
