උග්‍ර උණ්ඩුකපුච්ඡ ප්‍රදාහය (Acute Appendicitis) යනු උණ්ඩුකපුච්ඡයේ (Vermiform Appendix) සියලුම බිත්ති ස්තර ආශ්‍රිතව හටගන්නා උග්‍ර ප්‍රදාහ තත්ත්වයක් වන අතර, ලොව පුරා හදිසි උදර ශල්‍යකර්ම (Emergency abdominal surgery) සඳහා ප්‍රධානතම හේතුවයි 1,2.
1. හේතු සාධක සහ ව්‍යාධි භෞතවේදය (Etiology & Pathophysiology)
උණ්ඩුකපුච්ඡයේ කුහරය Faecolith (ගල් වූ මළ කොටසක්) හෝ Lymphoid hyperplasia (වසා පටක ඉදිමීම) මගින් අවහිර වූ විට, අභ්‍යන්තර පීඩනය ඉහළ ගොස් ශිරා සහ වසා ගමනාගමනය අඩාල වේ. ඉන්පසු Escherichia coli සහ Bacteroides fragilis වැනි බැක්ටීරියා බිත්තිය ආක්‍රමණය කර Appendicular artery (Ileocolic ධමනියේ අග්‍ර ශාඛාව) අවහිර වීමෙන් පටක මියයාම (Gangrenous necrosis) හා සිදුරු වීම (Perforation) සිදුවේ 1,2.
2. සායනික ලක්ෂණ සහ පරීක්ෂාව (Clinical Presentation & Examination)
- Murphy's Migratory Pain Sequence: මුලින්ම නාභිය අවට (Periumbilical / T10 dermatome) ඇතිවන අපැහැදිලි වේදනාව පැය 6–24ක් තුළ දකුණු පහළ උදරයේ (Right Iliac Fossa - RIF) McBurney's point වෙත තියුණු වේදනාවක් ලෙස ස්ථානගත වේ.
- විශේෂ සායනික ලක්ෂණ (Named Clinical Signs):
- McBurney's Point Tenderness & Blumberg's Sign (Rebound tenderness): දකුණු ASIS සිට නාභිය දක්වා රේඛාවේ පිටත තුනෙන් එකේ සීමාවේ අධික ස්පර්ශ වේදනාව.
- Rovsing's Sign: වම් පහළ උදරය (LIF) තද කරන විට දකුණු පහළ උදරයේ (RIF) වේදනාව ඇතිවීම.
- Psoas Sign: දකුණු උකුල් සන්ධිය පිටුපසට දිගහැරීමේදී RIF වේදනාව වැඩිවීම (Retrocaecal appendix).
- Obturator Sign: නැවූ දකුණු කලවය ඇතුළතට කරකැවීමේදී (Internal rotation) යටිබඩ වේදනාව ඇතිවීම (Pelvic appendix).
3. රසායනාගාර සහ විකිරණ පරීක්ෂණ (Diagnostic Workup Table)
| පරීක්ෂණය (Diagnostic Test) | අපේක්ෂිත සායනික ප්‍රතිඵලය (Expected Clinical Finding) |
|---|---|
| Full Blood Count (FBC) & CRP | සුදු රුධිරාණු ඉහළ යාම (Leucocytosis 11,000–18,000/mm³, Neutrophilia >75%) සහ CRP ඉහළ යාම (>10 mg/L). |
| Urine β-hCG (ගර්භණී පරීක්ෂණය) | සියලුම සරු වයසේ කාන්තාවන්ගේ Ectopic pregnancy බැහැර කිරීම සඳහා අනිවාර්ය වේ. |
| Graded-Compression Ultrasound (USS) | තෙරපිය නොහැකි (Non-compressible), විෂ්කම්භය >6 mm වූ උණ්ඩුකපුච්ඡය, Target sign සහ Appendicolith දිස්වීම. |
| Contrast-Enhanced CT Abdomen & Pelvis | වැඩිහිටියන් සඳහා Gold Standard පරීක්ෂණය (සංවේදීතාව 96–98%): විෂ්කම්භය >6–7 mm, බිත්තිය ඝන වීම (>2 mm) සහ Periappendiceal fat stranding. |
4. ප්‍රතිකාර සැලැස්ම (Management & Surgical Protocol)
- Laparoscopic Appendicectomy (Gold Standard): රෝගියා NPO තබා, ශිරාගත දියර (IV Hartmann's / 0.9% NaCl), වේදනා නාශක සහ ශල්‍යකර්මයට පෙර Cefuroxime 1.5 g IV + Metronidazole 500 mg IV ලබාදී ලැපරොස්කොපි ශල්‍යකර්මය මගින් උණ්ඩුකපුච්ඡය ඉවත් කිරීම සිදු කෙරේ 1,3.
