උග්‍ර අග්න්‍යාශ ප්‍රදාහය (Acute Pancreatitis) යනු අග්න්‍යාශයේ (Pancreas) හදිසියේ ඇති වන දැඩි ප්‍රදාහ තත්ත්වයක් වන අතර, මෙහිදී ඒ අවට පටකවලට සහ ශරීරයේ අනෙකුත් අවයව පද්ධතිවලටද බලපෑම් ඇති විය හැක 1,2. සංශෝධිත ලාන්ටා වර්ගීකරණයට (Revised Atlanta Classification) අනුව, මෙම රෝගී තත්ත්වය හඳුනා ගැනීම සඳහා පහත සඳහන් ලක්ෂණ වලින් අවම වශයෙන් දෙකක්වත් තිබිය යුතුය: පිටුපසට විහිදෙන උදරයේ ඉහළ මැද කොටසේ ඇති වන දැඩි වේදනාව, රුධිරයේ ලයිපේස් (Lipase) හෝ ඇමයිලේස් (Amylase) එන්සයිම මට්ටම සාමාන්‍ය ඉහළ සීමාව මෙන් තුන් ගුණයකට වඩා වැඩි වීම සහ උදරයේ ස්කෑන් පරීක්ෂණ මගින් තහවුරු වන විශේෂිත ලක්ෂණ 1.
හේතු සාධක (Aetiology - I GET SMASHED)
පිත්තාශයේ ගල් (Gallstones) (සියයට 40-50 අතර ප්‍රමාණයක්): පිත්ත මාර්ගය ක්ෂණිකව අවහිර වීම නිසා සිදුවේ; රෝගය ආරම්භ වී පැය 48 ක් ඇතුළත ALT අගය 150 U/L ට වඩා වැඩි වීම මෙයට හේතුවක් විය හැක 1,2
මත්පැන් පානය (Alcohol) (සියයට 25-35 අතර ප්‍රමාණයක්)
වෙනයම් හේතු: අධික රුධිර මේද මට්ටම (Hypertriglyceridaemia >11.3 mmol/L / 1000 mg/dL), ERCP පරීක්ෂණයකින් පසු ඇතිවන තත්ත්ව, රුධිරයේ කැල්සියම් වැඩි වීම (Hypercalcaemia), ඖෂධ (Azathioprine, Valproate, Thiazides), ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ තත්ත්ව (IgG4-related disease), ගෝනුසු දෂ්ට කිරීම් සහ උදරයට සිදුවන අනතුරු
සායනික ලක්ෂණ (Clinical Presentation)
මෙම රෝගයෙන් පෙළෙන රෝගීන් හදිසියේ ඇති වන දැඩි උදර වේදනාවකින් (පපුව යට කොටසේ සිට පිටුපසට විහිදෙන) සහ ඔක්කාරය මෙන්ම වමනය සමඟ පැමිණේ 1,2. උදරය අභ්‍යන්තරයේ රුධිර වහනය වීම් වැඩි නම්, නාභිය වටා තැලුම් ලකුණු වැනි ස්වභාවයක් පෙනෙන කුලන් ලකුණ (Cullen sign) හෝ ඇල ප්‍රදේශයේ ඇති වන ග්‍රේ ටර්නර් ලකුණ (Grey Turner sign) දැකගත හැකි වේ 2.
| රෝගී තත්ත්වයේ බරපතලකම (Severity) | සායනික ලක්ෂණ සහ නිර්ණායක |
|---|---|
| මෘදු උග්‍ර අග්න්‍යාශ ප්‍රදාහය (Mild) | අව අක්‍රීය වීම් හෝ වෙනත් සංකූලතා නොමැත 1 |
| මධ්‍යස්ථ බරපතල තත්ත්වය (Moderately Severe) | පැය 48 කට වඩා අඩු කාලයකට පවතින අවයව අක්‍රීය වීම් සහ/හෝ ස්ථානීය සංකූලතා (ප්‍රදාහය නිසා ඇතිවන තරල එකතු වීම්, ව්‍යාජ ගෙඩි - pseudocysts) පවතී 1 |
| දැඩි උග්‍ර අග්න්‍යාශ ප්‍රදාහය (Severe) | ශ්වසන, රුධිර සංසරණ හෝ වකුගඩු පද්ධතිවල පැය 48 කට වඩා වැඩි කාලයක් පවතින අවයව අක්‍රීය වීම් (Modified Marshall ලකුණු 2 හෝ වැඩි) දැකගත හැකි වේ 1 |
ප්‍රතිකාර සහ කළමනාකරණය (Management)
ඉලක්කගත තරල ප්‍රතිස්ථාපනය (Goal-directed fluid resuscitation): මුත්‍රා පිටවීම පැයකට 0.5 mL/kg ප්‍රමාණයකට වඩා රඳවා ගැනීමට සමතුලිත ස්ඵටික ද්‍රාවණ (සාමාන්‍ය සේලයින් වලට වඩා Ringer's Lactate ද්‍රාවණය සුදුසුය) ලබා දීම 2
මුල් අවධියේදී පෝෂණය ලබා දීම (Early enteral nutrition): බඩවැල්වල සෞඛ්‍යය ආරක්ෂා කර ගැනීමට සහ බැක්ටීරියා පැතිරීම වැළැක්වීම සඳහා පැය 24-48 ක් ඇතුළත මුඛයෙන් හෝ නලයක් මඟින් (nasogastric/nasojejunal) පෝෂණය ලබා දීම; රෝගය විෂබීජහරණය වී ඇත්නම් ප්‍රතිජීවක අවශ්‍ය නොවේ 1,2
පිත්ත මාර්ගයේ පීඩනය අඩු කිරීම (Biliary decompression): පිත්තාශ ආසාදනයක් (acute cholangitis) සමඟ පවතී නම් පැය 24 ක් ඇතුළත හදිසි ERCP පරීක්ෂාවක් සිදු කිරීම සහ මෘදු පිත්තාශ ගල් ප්‍රදාහයන් සඳහා රෝහල්ගතව සිටින කාලය තුළම ලැපරොස්කොපික් සැත්කමකින් පිත්තාශය ඉවත් කිරීම 1,2
