දියවැඩියා කීටොඇසිඩෝසිස් (Diabetic Ketoacidosis - DKA) යනු ඉන්සියුලින් දැඩි ලෙස ඌන වීම හෝ ප්‍රතිග්‍රාහක ක්‍රියාකාරීත්වය අඩුවීම සහ විරුද්ධ-මක හෝමෝන (Counter-regulatory hormones) අධික ලෙස වැඩි වීම නිසා හටගන්නා, ජීවිතයට තර්ජනයක් විය හැකි හදිසි පරිවෘත්තීය වෛද්‍ය තත්ත්වයකි. මෙහිදී අධික ලෙස රුධිරයේ සීනි ඉහළ යාම (Hyperglycaemia), කීටෝන නිෂ්පාදනය වැඩි වීම (Ketonaemia) සහ රුධිරය අම්ලමය වීම (High anion gap metabolic acidosis) යන ප්‍රධාන ජෛව රසායනික ලක්ෂණ තුන එකවර දක්නට ලැබේ 1,2.
රෝග විනිශ්චය නිර්ණායක (Diagnostic criteria - UK JBDS Guidelines)
රෝග විනිශ්චය තහවුරු කර ගැනීම සඳහා පහත සඳහන් නිර්ණායක තුනම සම්පූර්ණ වී තිබිය යුතුය 1:
| නිර්ණායකය (Diagnostic Parameter) | සායනික සීමාව (Clinical Threshold) |
|---|---|
| රුධිර කීටෝන මට්ටම (Ketonaemia) | රුධිරයේ බීටා-හයිඩ්‍රොක්සිබියුටරේට් ≥3.0 mmol/L (හෝ මුත්‍රා පරීක්ෂාවකදී සැලකිය යුතු කීටෝන ප්‍රමාණයක් >2+ තිබීම) 1 |
| රුධිරයේ සීනි අධික වීම (Hyperglycaemia) | රුධිර ග්ලුකෝස් මට්ටම >11.0 mmol/L (200 mg/dL) හෝ දැනටමත් දියවැඩියා රෝගය ඇති බව දැන සිටීම (සටහන: SGLT2 නිශේධක භාවිතයේදී සහ ගර්භණී සමයේදී රුධිර සීනි සාමාන්‍ය මට්ටමක පවතින Euglycaemic DKA තත්ත්වයන්ද ඇති විය හැක) 1,2 |
| රුධිරය අම්ලමය වීම (Acidaemia) | ශිරා රුධිරයේ බයිකාබනේට් (HCO3-) <15.0 mmol/L සහ/හෝ ශිරා රුධිරයේ pH අගය <7.3 වීම 1 |
සායනික ලක්ෂණ (Clinical presentation)
නිතර මුත්‍රා යාම (Polyuria), අධික ලෙස පිපාසය දැනීම (Polydipsia), දැඩි ලෙස විජලනය වීම, ඔක්කාරය, වමනය සහ උදරයේ සාමාන්‍ය වේදනාව 1
කුස්මා ශ්වසනය (Kussmaul respiration) — පරිවෘත්තීය අම්ල තත්ත්වය පාලනය කිරීමට සිරුර උත්සාහ කිරීමක් ලෙස ගැඹුරින් සහ වේගයෙන් හුස්ම ගැනීම — සහ හුස්ම ගැනීමේදී 'පෙයාර්ස්' (Pear-drop) පලතුරක සුවඳට සමාන ඇමටෝන් ගඳක් හැමීම 2
කළමනාකරණය සහ ප්‍රතිකාර ක්‍රමවේදය (Management - UK JBDS Protocol)
රෝගියාගේ තත්ත්වය ස්ථාවර කිරීම සඳහා පහත සඳහන් ප්‍රතිකාර ක්‍රම පිළිවෙළින් සහ නිවැරදිව ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය:
| ප්‍රතිකාර පියවර (Management Step) | විස්තරය සහ මාත්‍රාව (Clinical Details & Dosage) |
|---|---|
| 1. ද්‍රව ප්‍රතිස්ථාපනය (Fluid Resuscitation) | රුධිර සංසරණ පද්ධතියේ පරිමාව යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා 0.9% සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් (0.9% NaCl) ලබා දීම (සාමාන්‍යයෙන් ශරීර බර කිලෝග්‍රෑමයකට 100 mL බැගින් අඩුපාඩුව පවතී). රුධිරයේ සීනි මට්ටම 14.0 mmol/L ට වඩා අඩු වූ විට, අඛණ්ඩව ඉන්සියුලින් ලබා දෙමින් කීටෝන ඉවත් කිරීම සඳහා 0.9% NaCl සමඟ පැයට 125 mL බැගින් 10% ග්ලුකෝස් ද්‍රාවණයක් එකතු කළ යුතුය 1. |
| 2. ස්ථාවර අනුපාතයකින් ඉන්සියුලින් ලබා දීම (FRIII) | ද්‍රාව්‍ය මානව ඉන්සියුලින් (Soluble human insulin) ශරීර බර කිලෝග්‍රෑමයකට පැයකට 0.1 units බැගින් අභ්‍යන්තර නහර මාර්ගයෙන් (IV) ලබා දෙන්න. මේ සමඟම රෝගියා සාමාන්‍යයෙන් ලබා ගන්නා දිගුකාලීන බැසල් ඉන්සියුලින් (Long-acting basal insulin) චර්මාභ්‍යන්තරව ලබා දීම අඛණ්ඩව සිදු කරන්න 1,2. |
| 3. පොටෑසියම් ප්‍රතිස්ථාපනය (Potassium Replacement) | ඉන්සියුලින් මඟින් පොටෑසියම් සෛල තුළට ගමන් කරවන බැවින් රුධිරයේ පොටෑසියම් මට්ටම පහත වැටේ. රුධිර පොටෑසියම් මට්ටම >5.5 mmol/L නම් පොටෑසියම් ලබා දීමෙන් වළකින්න; පොටෑසියම් මට්ටම 3.5–5.5 mmol/L අතර නම් 40 mmol/L KCl ද්‍රාවණයට එකතු කරන්න; ආරම්භක පොටෑසියම් මට්ටම <3.5 mmol/L නම්, පොටෑසියම් මට්ටම නිවැරදි වන තුරු ඉන්සියුලින් ලබා දීම කල් දමන්න 1. |
