ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා (Pre-eclampsia) යනු ගර්භනී සමයේදී පමණක් ඇතිවිය හැකි, බහුවිධ ඉන්ද්‍රියයන්ට බලපාන අධි රුධිර පීඩන තත්ත්වයකි. මෙහිදී ගර්භනී සති 20 කට පසු අවම වශයෙන් පැය 4 ක පරතරයකින් මනිනු ලබන සිස්ටොලික් රුධිර පීඩනය ≥140 mmHg සහ/ ඩයස්ටොලික් රුධිර පීඩනය ≥90 mmHg මට්ටමක පැවතීමත් සමඟ, මූත්‍රා සමඟ ප්‍රෝටීන් පිටවීම හෝ මාතෘ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ක්‍රියාකාරිත්වය අඩාල වීම සිදුවේ 1,2. එක්ලැම්ප්සියා (Eclampsia) යනු ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා රෝගීන්ට වෙනත් ස්නායු රෝග හේතුවකින් තොරව හදිසියේ අපස්මාරය වැනි වලිප්පුව (Generalized tonic-clonic seizures) හෝ සිහින් නැතිවීම (Coma) හටගැනීමයි 1,2.
1. හේතු විද්‍යාව සහ අවදානම් සාධක (Etiology & Risk Factors - NICE NG133 / ACOG)
- ඉහළ අවදානම් සාධක (මෙයින් එකක් හෝ තිබේ නම් සති 12 සිට අඩු මාත්‍රාවකින් ඇස්ප්‍රීන් 75–150 mg ලබා දිය යුතුය) 1,2:
- මීට පෙර ගර්භනී සමයකදී අධි රුධිර පීඩන රෝග ඇති වී තිබීම (පෙර ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා හෝ HELLP සින්ඩ්‍රෝමය).
- නිදන්ගත වකුගඩු රෝගය (CKD), නිදන්ගත අධි රුධිර පීඩනය, 1 වන හෝ 2 වන වර්ගයේ දියවැඩියාව.
- ප්‍රතිශක්තිකරණ රෝග: සිස්ටමික් ලුපස් එරිතිමැටෝසස් (SLE) හෝ ඇන්ටිෆොස්ෆොලිපිඩ් සින්ඩ්‍රෝමය (APS).
- මධ්‍යම අවදානම් සාධක (මෙයින් දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් තිබේ නම් සති 12 සිට ඇස්ප්‍රීන් ආරම්භ කළ යුතුය):
- පළමු වරට ගර්භනී වීම (Nulliparity), මවගේ වයස අවුරුදු 40 හෝ වැඩි වීම, ගැබ් ගැනීම් අතර කාලය අවුරුදු 10 කට වඩා වැඩි වීම, ගැබ් ගැනීමට පෙර BMI අගය ≥35 kg/m² වීම, පවුලේ අයට ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා වැළඳී තිබLම, හෝ නිවුන්/ත්‍රිත්ව ගැබ් ගැනීම්.
- සටහන: මැලේරියා හෝ මෝල් ගැබ් ගැනීම් (Hydatidiform molar pregnancy) හේතුවෙන් ගර්භනී සති 20 කට පෙර වුවද දැඩි ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා තත්ත්වයන් ඇතිවිය හැක.
2. ව්‍යාධිජනකය (Pathophysiology)
සාමාන්‍ය ගර්භනී අවධියකදී, කළුලරපයේ ඇති සෛල (Extravillous cytotrophoblasts) මවගේ ගර්භාෂයේ ඇති සර්පිලාකාර රුධිර නාල තුළට ගොස් ඒවා පුළුල් කර අඩු ප්‍රතිරෝධයක් සහිත පුළුල් නාල බවට පත් කරයි. නමුත් ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා තත්ත්වයේදී මෙම සෛල ආක්‍රමණය අසම්පූර්ණ වීම නිසා රුධිර නාල පටු මට්ටමක පවතී. මෙයින් වැදෑමහට ඔක්සිජන් ලැබීම අඩුවී, ප්‍රති-ඇන්ජියෝජනික් සාධක වන soluble fms-like tyrosine kinase-1 (sFlt-1) සහ soluble endoglin (sEng) රුධිරයට මුදා හැරේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මවගේ රුධිර නාල වල බිත්තිවල ක්‍රියාකාරිත්වය අඩාල වීම, රුධිර නාල සංකෝචනය වීම, රුධිර පට්ටිකා සක්‍රීය වීම සහ වකුගඩු පෙරන ඒකක වල හානි සිදුවේ 1,2.
3. සායනික ලක්ෂණ සහ දරුණු තත්ත්වයන් (Clinical Presentation & Severe Features)
- මධ්‍යස්ථ ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා (Mild-to-Moderate Pre-eclampsia): බොහෝ විට රෝග ලක්ෂණ නොපෙන්වන අතර සාමාන්‍ය ප්‍රසව සායන පරීක්ෂණ වලදී රුධිර පීඩනය සහ මූත්‍රා පරීක්ෂණ මඟින් හඳුනාගනු ලැබේ.
- දරුණු ලක්ෂණ සහිත ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා (Pre-eclampsia with Severe Features / එක්ලැම්ප්සියා අනතුරු ඇඟවීමේ ලක්ෂණ) 1,2:
- දැඩි අධි රුධිර පීඩනය: සිස්ටොලික් රුධිර පීඩනය ≥160 mmHg හෝ ඩයස්ටොලික් රුධිර පීඩනය ≥110 mmHg වීම.
- ස්නායු පද්ධතියේ ලක්ෂණ (මොළයේ රුධිර නාල ගැටලු): ප්‍රතිකාරවලට සුව නොවන දැඩි ඔළුව කැක්කුම, පෙනීමේ දෝෂ (ඇස් ඉදිරිපස එළි දැල්වීම / cortical blindness / PRES), අධික ස්නායු තීව්‍රතාවය (Hyperreflexia) සහ පාදයේ වළලුකර ප්‍රදේශයේ පැනීම (Ankle clonus ≥3 beats).
- අක්මා ආශ්‍රිත ලක්ෂණ: අක්මාව ආවරණය කරන පටලය ඉදිමීම නිසා බඩේ උඩු බඩ ප්‍රදේශයේ (RUQ / Epigastric pain) දැඩි වේදනාවක් ඇතිවීම.
- හෘද හා ශ්වසන පද්ධති ලක්ෂණ: පෙනහළුවල ජලය එක්වීම (Acute pulmonary oedema — මේ සඳහා IV ද්‍රව්‍ය ලබා දීම පැයට 80 mL ට වඩා සීමා කළ යුතුය!).
4. රෝග විනිශ්චය පරීක්ෂණ (Diagnostic Workup & Interpretation)
| පරීක්ෂණය (Investigation) | රෝග විනිශ්චය සීමාව සහ සායනික අර්ථ නිරූපණය |
|---|---|
| මූත්‍රා ප්‍රෝටීන්-ක්‍රියැටිනින් අනුපාතය (Spot Urine PCR) | ≥30 mg/mmol (≥0.3 mg/mg) හෝ පැය 24 ක මූත්‍රා සාම්පලයක ප්‍රෝටීන් ප්‍රමාණය ≥300 mg/24h වීම මඟින් මූත්‍රා සමඟ ප්‍රෝටීන් පිටවීම තහවුරු වේ. |
| sFlt-1 : PlGF අනුපාතය / PlGF පරීක්ෂණය | PlGF <100 pg/mL හෝ sFlt-1:PlGF අනුපාතය >38 මඟින් දින 14 ක් ඇතුළත දරු ප්‍රසූතියක් අවශ්‍ය වන ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා තත්ත්වයක් පුරෝකථනය කරයි. |
| සම්පූර්ණ රුධිර වාර්තා (Full Blood Count & Blood Film) | රුධිර පට්ටිකා අඩුවීම (<100 × 10⁹/L) දරුණු තත්ත්වයක් හෝ HELLP සින්ඩ්‍රෝමය පවතින බව පෙන්වයි; රුධිර සෛල බිඳී යාම (Schistocytes) සහ LDH ඉහළ යාම (>600 IU/L) රක්තහීනතාවය පෙන්නුම් කරයි. |
| අක්මා සහ වකුගඩු ක්‍රියාකාරීත්ව පරීක්ෂණ (AST, ALT, Creatinine) | AST හෝ ALT අගය සාමාන්‍ය ඉහළ සීමාව මෙන් ≥2 ගුණයක් වීම (>70 IU/L); සෙරුම් ක්‍රියැටිනින් අගය >90 µmol/L (1.1 mg/dL) හෝ මුල් අගය මෙන් දෙගුණය වීම. |
| කලලරූපී නිරීක්ෂණ (Fetal Surveillance) | අල්ට්‍රා සවුන්ඩ් පරීක්ෂණ මඟින් කලලයේ වර්ධනය පරීක්ෂා කිරීම, උත්තෝම තරල ප්‍රමාණය බැලීම, නාභි රුධිර නාල වල රුධිර සංසරණය (Umbilical Artery Doppler) සහ CTG පරීක්ෂණ සිදු කිරීම. |
5. අවකල රෝග විනිශ්චය (Differential Diagnosis - 2-Column Comparison Table)
| රෝගී තත්ත්වය (Condition) | වෙන්කර හඳුනාගත හැකි සායනික හා රසායනාගාර ලක්ෂණ |
|---|---|
| ගර්භනී සමයේ නිදන්ගත අධි රුධිර පීඩනය (Chronic Hypertension) | ගර්භනී සති 20 කට පෙර පැවති හෝ දරු ප්‍රසූතියෙන් සති 12 කට පසුවත් පවතින අධි රුධිර පීඩනය (BP ≥140/90 mmHg), මෙහිදී මූත්‍රා සමඟ ප්‍රෝටීන් පිටවීමක් හෝ ඉන්ද්‍රිය හානි සිදුවන්නේ නැත. |
| ගර්භනී අවධියේ අධි රුධිර පීඩනය (Gestational Hypertension) | සති 20 කට පසු අලුතින් මතුවන අධි රුධිර පීඩනය, නමුත් මූත්‍රා සමඟ ප්‍රෝටීන් පිටවීමක් නොමැත (PCR <30 mg/mmol) සහ මාතෘ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හානි සිදුවී නොමැත. |
| ගර්භනී සමයේ හදිසි අක්මා අකර්මන්‍යතාවය (AFLP) | තුන්වන ත්‍රෛමාසිකයේ හදිසි හදිසි තත්ත්වයක් වන අතර, මෙහිදී අධික ලෙස රුධිරයේ සීනි මට්ටම අඩුවීම, රුධිරය කැටි ගැසීමේ දුර්වලතා, සෙංගමාලය සහ අක්මා ආබාධ ඇතිවේ. |
| ත්‍රොම්බොටෛටික් ත්‍රොම්බොසිටොපීනික් පර්පුරා (TTP / HUS) | දැඩි රුධිර පට්ටිකා අඩුවීම සහ රුධිර සෛල බිඳී යාම සමඟ ස්නායු/වකුගඩු ආබාධ ඇතිවීම, සාමාන්‍ය අක්මා එන්සයිම සහ ADAMTS13 ක්‍රියාකාරිත්වය <10% වීම (මෙයට ක්ෂණික ප්‍රසූතියකට වඩා ප්ලාස්මා හුවමාරුව අවශ්‍ය වේ). |
6. කළමනාකරණය සහ ප්‍රතිකාර ප්‍රොටෝකෝලය (Management & Treatment Protocol - NICE / ACOG / WHO)
- 1. රුධිර පීඩනය පාලනය කිරීම (ඉලක්කය: BP ≤135/85 mmHg) 1,2:
- සාමාන්‍ය මුඛ ප්‍රතිකාර (BP 140/90 සිට 159/109 mmHg දක්වා):
- පළමු මට්ටම: මුඛයෙන් ලබාදෙන Labetalol (100–200 mg දිනකට දෙවරක් හෝ තුන්වරක්; ඇස්මමා රෝගීන්ට තහනම්).
- දෙවන මට්ටම: Modified-release Nifedipine (10–20 mg දිනකට දෙවරක්) හෝ Methyldopa (250–500 mg දිනකට තුන්වරක්).
- හදිසි අධි රුධිර පීඩන අර්බුදය (BP ≥160/110 mmHg — මවට අංශභාගය වැළැක්වීම සඳහා හදිසි ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය වේ):
- මුඛයෙන් Nifedipine (10–20 mg) හෝ IV Labetalol (20 mg මිනිත්තු 2ක් ඇතුළත IV මඟින් ලබා දී, අවශ්‍ය නම් සෑම මිනිත්තු 10 කට වරක් 40 mg / 80 mg දක්වා වැඩි කිරීම) හෝ IV Hydralazine (තරල ලබා දීමෙන් පසු 5–10 mg IV මඟින් ලබා දීම).
- සාමාන්‍ය මුඛ ප්‍රතිකාර (BP 140/90 සිට 159/109 mmHg දක්වා):
- 2. වලිප්පුව වැළැක්වීම සහ එක්ලැම්ප්සියා කළමනාකරණය — මැග්නීසියම් සල්ෆේට් (Magnesium Sulfate) 1,2:
- ප්‍රතිකාර ක්‍රමය (Zuspan Regimen): 4 g IV ආරම්භක මාත්‍රාව මිනිත්තු 15–20 කින් ලබා දී, පසුව අඛණ්ඩව පැයකට 1 g ථියට (IV infusion) බැගින් අවසාන වලිප්පුවෙන් හෝ දරු ප්‍රසූතියෙන් පසු පැය 24 ක් යන තෙක් ලබා දේ.
- මැග්නීසියම් සල්ෆේට් ලබා දෙන අතරතුර නැවත වලිප්පුවක් ඇති වුවහොත්: තවත් 2 g IV මාත්‍රාවක් මිනිත්තු 5 ක් ඇතුළත ලබා දිය යුතුය.
- දැඩි තරල සීමා කිරීම (Strict Fluid Restriction): පෙනහළුවල ජලය එක්වීම වැළැක්වීම සඳහා මුළු ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය පැයකට 80 mL (හෝ 1 mL/kg/hr) මට්ටමකට සීමා කරන්න.
- 3. දරු ප්‍රසූතිය සිදු කරන කාලය (සම්පූර්ණ සුවය සඳහා එකම මාර්ගය):
- දරුණු ලක්ෂණ නොමැති ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා: රෝගියා හොඳින් නිරීක්ෂණය කරමින් සති 37+0 දක්වා ගර්භනී කාලය රඳවා තබාගෙන, පසුව ප්‍රසූතිය ප්‍රේරණය (Induction of labour) කරයි.
- දරුණු ලක්ෂණ සහිත ප්‍රී-එක්ලැම්ප්සියා / එක්ලැම්ප්සියා / HELLP සින්ඩ්‍රෝමය: සති ≥34+0 වන විට (හෝ මවගේ ජීවිතයට අනතුරක් ඇති අවස්ථාවකදී ඕනෑම සතියකදී) වහාම දරු ප්‍රසූතිය සිදු කළ යුතුය. සති 34 ට අඩු නම් කලලරූපයේ පෙනහළු වර්ධනය සඳහා ස්ටෙරොයිඩ් (Betamethasone 12 mg IM දෝෂ 2 ක් පැය 24 ක පරතරයකින්) ලබා දිය යුතුය.