පෙනහළු රුධිර කැටි ගැසීම (Pulmonary Embolism - PE) යනු පෙනහළු ධමනි පද්ධතිය තුළ රුධිර කැටිත්තක් (Thrombus) සිරවීමෙන් හටගන්නා බරපතල හදිසි වෛද්‍ය තත්ත්වයකි 1,2. සාමාන්‍යයෙන් මෙම කැටිති පහළ අන්තයේ හෝ ශ්‍රෝණි නහරවල ඇතිවන ගැඹුරු නහර thrombosis (Deep vein thrombosis - DVT) තත්ත්වයකින් ගමන් කර පැමිණේ 1,2. මයෝකාඩියල් ඉන්ෆාර්ක්ෂන් (Myocardial Infarction) සහ ආඝාතය (Stroke) හැරුණු විට, උග්‍ර හෘද වාහිනී මරණ සඳහා තුන්වන ප්‍රධාන හේතුව ලෙස මෙය සැලකේ 1.
සායනික ලක්ෂණ (Clinical Presentation)
| සායනික වර්ගීකරණය | ප්‍රධාන ලක්ෂණ සහ රෝග ලක්ෂණ |
|---|---|
| පොදු රෝග ලක්ෂණ (Common Symptoms) | හදිසියේ ඇති වන හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාව (75–85%), ප්ලූරිටික් පපුවේ වේදනාව (40–65%), කැස්ස, රුධිරය සහිත කල්ක (Haemoptysis), සහ මූර්ඡා වීමට යාම (Presyncope/Syncope) 1. |
| අධි අවදානම් සහිත Massive PE | රුධිර පීඩනය තදින් අඩුවීම (Systolic BP <90 mmHg හෝ මිනිත්තු 15 කට වඩා වැඩි කාලයක් mmHg 40 කින් අඩුවීම), අවහිරතා කම්පනය (Obstructive shock), හෝ හෘද ස්පන්දනය නැවතී යාම (PEA cardiac arrest) 1. |
රෝග විනිශ්චය සහ පරීක්ෂණ (Investigations)
අවදානම් තක්සේරුව සහ රසායනාගාර පරීක්ෂණ
Wells ලකුණු ක්‍රමය හෝ Geneva ලකුණු ක්‍රමය (Wells score or revised Geneva score): රෝගියාට PE ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව අඩු හෝ වැඩි ලෙස වර්ගීකරණය කිරීමට මෙය භාවිතා කරයි 1,2.
D-dimer පරීක්ෂාව: අඩු හෝ මධ්‍යම අවදානම් සහිත රෝගීන් සඳහා ඍණාත්මක අනාවැකි පලකිරීමේ ඉහළ හැකියාවක් ඇත. වයස අවුරුදු 50 ට වැඩි රෝගීන් සඳහා වයසට අනුකූල සීමාව (Age × 10 µg/L) භාවිතා කිරීමෙන් අනවශ්‍ය සීටී (CT) පරීක්ෂණ වළක්වාගත හැක 1.
විද්‍යුත් හෘද සටහන (ECG): සයිනස් ටැකිකාඩියා (Sinus tachycardia) බහුලවම දක්නට ලැබේ. දකුණු හෘද කුටීරයේ ආතතිය (Right ventricular strain) නිසා V1–V4 හි T තරංග උඩුයටිකුරු වීම සහ සම්භාව්‍ය S1Q3T3 රටාව (<15%) දැකිය හැක 1.
රූපණ පරීක්ෂණ (Imaging)
සීටී පෙනහළු ඇන්ජියෝග්‍රැෆි (CT Pulmonary Angiography - CTPA): රෝග විනිශ්චය සඳහා ප්‍රධානම ක්‍රමය මෙයයි. ප්‍රධාන ධමනි තුළ කැටි ගැසීම් ('saddle embolus', 'polo mint sign' සහ 'railway track sign') මෙන්ම දකුණු හෘද කුටීරයේ වෙනස්වීම් (RV:LV diameter ratio >1.0) පැහැදිලිව පෙන්වයි 1,2.
V/Q (Ventilation-Perfusion) ස්කෑන් පරීක්ෂාව: ගර්භණී සමයේදී හෝ වකුගඩු දුර්වලතා ඇති විට පපුවේ එක්ස් කිරණ සාමාන්‍ය මට්ටමක පවතින අවස්ථාවලදී මෙය වඩාත් යෝග්‍ය වේ 1.
ප්‍රතිකාර කළමනාකරණය (Management)
අඩු සහ මධ්‍යම අවදානම් PE (Low- and Intermediate-risk PE): මුඛ ප්‍රතිදේහජනක ඖෂධ (DOACs වන Apixaban හෝ Rivaroxaban) පළමු පෙළ ප්‍රතිකාරය ලෙස ලබා දේ. ගර්භණී සමයේදී සහ ආමාශයික පිළිකා ඇති විට අඩු අණුක බර හෙපටීන් (LMWH) වඩාත් සුදුසු වේ 1,2.
අධි අවදානම් Massive PE: වහාම හෙපටීන් (Unfractionated heparin) ලබා දීමත් සමඟ අභ්‍යන්තර සිරුරු ත්‍රොම්බොලිසිස් ප්‍රතිකාරය (Systemic Thrombolysis - Alteplase 100 mg IV) හෝ ශල්‍යකර්ම මගින් කැටිති ඉවත් කිරීම (Embolectomy) සිදු කළ යුතුය 1.
