Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (Diabetic ketoacidosis) là một tình trạng cấp cứu chuyển hóa cấp tính, đe dọa tính mạng, đặc trưng bởi bộ ba sinh hóa gồm tăng đường huyết, tăng ceton huyết và nhiễm toan chuyển hóa khoảng trống anion cao (High anion gap metabolic acidosis) do thiếu hụt insulin tuyệt đối hoặc tương đối cùng với sự gia tăng quá mức của các hormone đối kháng 1,2.
Tiêu chuẩn chẩn đoán (Hướng dẫn UK JBDS)
Cả ba tiêu chuẩn phải hiện diện để thiết lập chẩn đoán nhiễm toan ceton do đái tháo đường (Diabetic ketoacidosis) 1:
tăng ceton huyết (Ketonaemia): beta-hydroxybutyrate máu ≥3,0 mmol/L (hoặc xét nghiệm nước tiểu thấy ceton niệu đáng kể >2+ trên que thử tiêu chuẩn)
tăng đường huyết (Hyperglycaemia): đường huyết >11,0 mmol/L (200 mg/dL) hoặc đã có chẩn đoán đái tháo đường mellitus (lưu ý: nhiễm toan ceton đường huyết bình thường (Euglycaemic DKA) xảy ra khi sử dụng thuốc ức chế SGLT2 (SGLT2 inhibitors) và trong thai kỳ) 1,2
tăng toan máu (Acidaemia): bicarbonate tĩnh mạch (HCO3-) <15,0 mmol/L và/hoặc pH tĩnh mạch <7.3
Triệu chứng lâm sàng
tiểu nhiều (polyuria), khát nhiều (polydipsia), mất nước nặng, buồn nôn, nôn và đau bụng lan tỏa
nhịp thở Kussmaul (Kussmaul respiration) (thở sâu, thở hổn hển để bù đắp cho tình trạng nhiễm toan chuyển hóa) và hơi thở có mùi acetone ngọt kiểu "quả lê"
Xử trí và điều trị (Phác đồ UK JBDS)
1. Hồi sức dịch truyền (Fluid resuscitation): phục hồi thể tích tuần hoàn bằng dung dịch natri clorua 0.9% (0.9% sodium chloride) (lượng thiếu hụt trung bình 100 mL/kg); khi đường huyết giảm xuống dưới 14,0 mmol/L, bổ sung dung dịch glucose tĩnh mạch 10% với tốc độ 125 mL/giờ song song với NaCl 0,9% để có thể tiếp tục truyền insulin liều cố định giúp thanh thải ceton 1
2. Truyền insulin tĩnh mạch liều cố định (Fixed-rate intravenous insulin infusion - FRIII): sử dụng insulin người hòa tan (soluble human insulin) với liều 0,1 đơn vị/kg/giờ; tiếp tục duy trì insulin nền tác dụng kéo dài đường dưới da quen thuộc của bệnh nhân 1,2
3. Bù kali (Potassium replacement): insulin đẩy kali vào trong tế bào; bỏ qua kali nếu kali máu >5,5 mmol/L, thêm 40 mmol/L KCl nếu kali máu từ 3,5–5,5 mmol/L, và hoãn việc dùng insulin cho đến khi kali được hiệu chỉnh nếu kali ban đầu <3,5 mmol/L 1
| Thông số theo dõi (Monitoring Parameter) | Mục tiêu lâm sàng & Xử trí điều dưỡng (Clinical Target & Nursing Action) |
|---|---|
| Dấu hiệu sinh tồn & Tri giác (Vital Signs & GCS) | Đo mạch, huyết áp, nhịp thở, SpO2 và điểm Glasgow mỗi giờ trong 6 giờ đầu; theo dõi sát nguy giá phù não. |
| Đường huyết mao mạch (Capillary Blood Glucose) | Đo mỗi giờ để điều chỉnh tốc độ truyền insulin và phát hiện sớm tình trạng hạ đường huyết. |
| Khí máu và Điện giải (VBG & Electrolytes) | Đo khí máu tĩnh mạch, natri, kali, bicarbonate mỗi 2–4 giờ cho đến khi tình trạng toan chuyển hóa được giải quyết. |
| Ceton máu hoặc nước tiểu (Blood/Urine Ketones) | Đo định kỳ để đánh giá tốc độ thanh thải ceton và xác định thời điểm kết thúc phác đồ truyền insulin tĩnh mạch. |
