Thuyên tắc phổi (Pulmonary embolism - PE) là tình trạng tắc nghẽn hệ thống động mạch phổi do huyết khối — phần lớn xuất phát từ huyết khối tĩnh mạch sâu (Deep vein thrombosis - DVT) ở chi dưới hoặc các tĩnh mạch vùng chậu ^1,2. Đây là nguyên nhân tử vong do tim mạch phổ biến thứ ba, đứng sau nhồi máu cơ tim và đột quỵ ¹.

Biểu hiện lâm sàng (Clinical Presentation)

• Triệu chứng thường gặp (Common symptoms): Khó thở khởi phát đột ngột (75–85%), đau ngực kiểu màng phổi (40–65%), ho, ho ra máu, và choáng váng hoặc ngất ¹.

• Thuyên tắc phổi nặng hoặc nguy cơ cao (Massive / High-risk PE): Tụt huyết áp hệ thống kéo dài (huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg hoặc giảm ít nhất 40 mmHg trong hơn 15 phút), sốc tắc nghẽn, hoặc ngừng tim do vô mạch điện hoạt động (Pulseless electrical activity - PEA) ¹.

Khảo sát và cận lâm sàng (Investigations)

Xác suất trước xét nghiệm và xét nghiệm máu (Pre-test Probability & Laboratory)

• Thang điểm Wells hoặc Geneva rút gọn (Wells score or Revised Geneva score): Được sử dụng để phân loại bệnh nhân thành nhóm "ít có khả năng mắc thuyên tắc phổi" hoặc "có khả năng mắc thuyên tắc phổi" ^1,2.

• Xét nghiệm D-dimer: Có giá trị tiên đoán âm tính rất cao ở bệnh nhân có xác suất lâm sàng thấp hoặc trung bình; ngưỡng giới hạn hiệu chỉnh theo tuổi (Tuổi × 10 µg/L ở bệnh nhân trên 50 tuổi) giúp tăng độ đặc hiệu mà không làm giảm độ nhạy ¹.

• Điện tâm đồ (Electrocardiogram - ECG): Nhịp tim nhanh xoang là dấu hiệu phổ biến nhất; các dấu hiệu gánh nặng thất phải bao gồm đảo sóng T từ chuyển đạo V1 đến V4, lốc nhánh phải hoàn toàn hoặc không hoàn toàn, và hội chứng S1Q3T3 kinh điển (gặp ở dưới 15% trường hợp) ¹.

Chẩn đoán hình ảnh (Imaging)

• Chụp cắt lớp vi tính động mạch phổi (CT Pulmonary Angiography - CTPA): Là phương pháp hình ảnh học lựa chọn hàng đầu; hình ảnh cho thấy các khuyết thuốc trong lòng động mạch chính (gọi là huyết khối yên ngựa - saddle embolus), động mạch thùy, phân thùy hoặc dưới phân thùy (dấu hiệu "kẹo bạc hà - polo mint sign" trên lát cắt ngang và dấu hiệu "đường ray xe lửa" trên lát cắt dọc), đi kèm dấu hiệu quá tải thất phải (tỷ lệ đường kính thất phải trên thất trái lớn hơn 1.0 và vách liên thất bị đẩy lõm) ^1,2.

• Xạ hình thông khí/tưới máu phổi (V/Q Scan): Là phương pháp được ưu tiên cho phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân suy thận nặng khi phim X-quang ngực thẳng bình thường ¹.

Xử trí và điều trị (Management & Nursing Monitoring)

• Thuyên tắc phổi nguy cơ thấp và trung bình (Low- and Intermediate-risk PE): Thuốc kháng đông đường uống trực tiếp (Direct Oral Anticoagulants - DOACs như Apixaban hoặc Rivaroxaban) là lựa chọn ưu tiên hàng đầu so với thuốc kháng vitamin K (Vitamin K Antagonists). Liều khởi đầu khuyến cáo cho Apixaban là 10 mg uống 2 lần/ngày trong 7 ngày đầu, sau đó duy trì 5 mg uống 2 lần/ngày. Heparin trọng lượng phân tử thấp (Low-Molecular-Weight Heparin - LMWH) được ưu tiên cho phụ nữ mang thai và bệnh nhân mắc bệnh ác tính đường tiêu hóa hoặc đường tiết niệu đang tiến triển ^1,2.

• Thuyên tắc phổi nguy cơ cao / Thuyên tắc phổi nặng (High-risk / Massive PE): Chỉ định ngay Heparin không phân đoạn (Unfractionated Heparin) kết hợp liệu pháp tiêu huyết khối toàn thân (như chất hoạt hóa plasminogen mô tái tổ hợp / Alteplase liều 100 mg truyền tĩnh mạch trong 2 giờ), hoặc thực hiện phẫu thuật lấy huyết khối / lấy huyết khối qua ống thông khi có chống chỉ định tiêu huyết khối ¹.

• Theo dõi điều dưỡng và chăm sóc tại giường (Bedside Nursing Monitoring): Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn (mạch, huyết áp, nhịp thở, độ bão hòa oxy SpO2 liên tục); theo dõi phát hiện sớm các dấu hiệu xuất huyết (chảy máu chân răng, vết bầm tím ngoài da, tiểu máu); duy trì tư thế bệnh nhân thoải mái (nửa nằm nửa ngồi nếu khó thở); kiểm tra kỹ các thông số truyền thuốc kháng đông và chuẩn bị sẵn sàng thiết bị hồi sức cấp cứu khi cần thiết.

Xem thêm (See Also)

• Thang điểm Wells cho thuyên tắc phổi (Wells score for pulmonary embolism)

• Giảm tiểu cầu do heparin (Heparin-induced thrombocytopenia - HIT)