Gãy bong điểm bám gân cơ nhị đầu đùi (Biceps femoris avulsion fracture) là một dạng gãy bong gân xương tại khớp gối, liên quan đến vị trí bám của gân cơ nhị đầu đùi vào mặt bên chỏm xương mác (hoặc ít gặp hơn là điểm nguyên ủy gần tại ụ ngồi) 1-3. Tại khớp gối, tổn thương này nằm trong phổ bệnh lý của các tổn thương góc sau ngoài (posterolateral corner - PLC) và thường kết hợp chặt chẽ với tình trạng đứt dây chằng chéo trước (anterior cruciate ligament - ACL) và dây chằng chéo sau (posterior cruciate ligament - PCL) 1-3.
Đặc điểm lâm sàng (Clinical presentation)
Người bệnh thường đến khám vì đau cấp tính ở vùng góc sau ngoài khớp gối, đau khu trú và sưng nề rõ vùng chỏm xương mác, kèm theo tình trạng mất vững xoay góc sau ngoài hoặc mất vững vẹo trong/ngoài 1,3. Do dây thần kinh mác chung (common peroneal nerve) chạy ngay phía sau và dưới vị trí bám của gân cơ nhị đầu đùi tại cổ mác, nhân viên y tế cần thăm khám và đánh giá cực kỳ cẩn thận nguy cơ liệt rớt bàn chân (foot drop) hoặc rối loạn cảm giác vùng mu bàn chân 1,3.
Cơ chế bệnh sinh (Pathology)
Gãy bong điểm bám xa gân cơ nhị đầu đùi tại chỏm mác xảy ra do một lực tác động vẹo ngoài (varus stress) cực mạnh lên khớp gối đang ở tư thế gập và xoay ngoài, hoặc do sự co thắt đột ngột (co cơ ly tâm) của cơ nhị đầu đùi chống lại động tác duỗi gối cưỡng bức 1,3. Lực năng lượng cao này giật đứt một mảnh xương lớn từ bờ bên chỏm mác (vị trí bám chung của gân cơ nhị đầu đùi và dây chằng bên mác - fibular collateral ligament), khác biệt so với tổn thương bong chỏm trâm mác nhỏ nằm ngang của phức hợp hình cung (arcuate sign) 1-3.
| Đặc điểm tổn thương | Mô tả lâm sàng & cận lâm sàng |
|---|---|
| Cơ chế chấn thương | Lực vẹo ngoài khớp gối gập/xoay ngoài hoặc co cơ đột ngột gân nhị đầu đùi 1,3. |
| Triệu chứng chính | Đau góc sau ngoài, sưng nề chỏm mác, mất vững xoay, nguy cơ liệt rớt bàn chân 1,3. |
| Tổn thương kèm theo | Tổn thương góc sau ngoài (PLC), đứt ACL/PCL và tổn thương thần kinh mác chung 1-3. |
Đặc điểm hình ảnh học (Radiographic features)
X-quang thường quy & Cắt lớp vi tính (Computed Tomography - CT): Phát hiện mảnh xương gãy dịch chuyển tách ra từ mặt bên chỏm mác, có kích thước lớn và định hướng theo chiều dọc rõ hơn so với tổn thương bong phức hợp hình cung đơn thuần 1-3.
Chụp cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging - MRI): Cho thấy hình ảnh phù tủy xương tại vùng chỏm mác bên, đánh giá tính liên tục của gân cơ nhị đầu đùi và dây chằng bên mác bám vào mảnh gãy, đồng thời phát hiện các tổn thương đi kèm của ACL, PCL hoặc thần kinh mác chung 1-3.
Quản lý điều trị và chăm sóc điều dưỡng (First-Line Treatment & Nursing Protocol)
Điều trị hàng đầu đối với gãy bong điểm bám gân cơ nhị đầu đùi dịch chuyển là phẫu thuật mở nắn chỉnh giải phẫu và cố định mảnh gãy chỏm mác (sử dụng neo chỉ hoặc vít có nòng), kết hợp giải phóng thần kinh mác chung (neurolysis) nếu có chèn ép và tái tạo các dây chằng chéo bị đứt trong cùng một thì mổ 1-3.
Theo dõi và chăm sóc điều dưỡng tại giường:
- Theo dõi sinh hiệu, mức độ đau và đánh giá thang điểm đau (Visual Analog Scale - VAS) định kỳ sau mổ.
- Kiểm tra thường xuyên tình trạng tuần hoàn chi dưới, thời gian đổ đầy mao mạch, màu sắc và nhiệt độ bàn chân.
- Đánh giá nghiêm ngặt chức năng thần kinh mác chung: khả năng gấp mu bàn chân (phòng ngừa rớt bàn chân) và cảm giác kẽ ngón chân 1-2.
- Duy trì tư thế gối thẳng hoặc nẹp bất động theo chỉ định của phẫu thuật viên, tránh gập gối quá mức sớm làm căng đường mổ và vị trí cố định mảnh gãy.